Monday, March 30, 2020

आधुनिक कुटुंब!

बीबीसी वर आलेला हा एक सत्य घटनांवर आधारित लेख आहे. भविष्यात काय प्रकारची कुटुंब व्यवस्था असू शकेल याची थोडी कल्पना या लेखामुळे येते. युके बाहेर कदाचित तो न दिसण्याची शक्यता आहे म्हणून त्याचा सारांश इथे देतोय.

ही कहाणी जेसिका शेअर नामक अमेरिकेतील मिडवेस्ट भागात रहाणार्‍या एका स्त्रीची आहे. तिचे दुसर्‍या एका स्त्री बरोबर लेस्बियन संबंध असताना त्या दोघिंनी मुलं होऊ देण्याचा निर्णय घेतला. त्याही पुढे जाऊन दोघींनी 4 मुलं होऊ देण्याचं ठरवलं व त्यांची नावं काय असतील तेही ठरवलं. लेखात दुसर्‍या स्त्रीचं नाव दिलेलं नसल्यामुळे आपण तिला रिटा म्हणू. कृत्रिम गर्भधारणेसाठी कुणाचं तरी वीर्य मिळवणं गरजेचं होतं. रिटानं तिच्या बहिणीच्या नवर्‍याचं नाव सुचवलं. जेसिका तेव्हा विद्यापीठात शिकत होती. शिकता शिकता तिने 'गे व लेस्बियन यांचे कायदेशीर हक्क' अशा एका विषयाचाही अभ्यास केला. त्यातून तिला असं समजलं की वीर्य कुणाचं आहे हे माहिती असेल तर त्याचा पुढे त्रास होऊ शकतो. जर पुढे मागे जन्मदात्या स्त्रीचं निधन झालं तर मुलांचा ताबा त्या माणसाकडे जाऊ शकतो. असे निर्णय पूर्वी न्यायालयात झालेले आहेत. तसं झालं तर मुलांना एका अनोळखी माणसाबरोबर रहावं लागतं आणि ते जेसिकाला पटलं नाही. कर्मधर्म संयोगाने तिला एका स्पर्म बॅंकेची माहिती मिळाली जिथे वीर्य देण्यापूर्वी पुरुषांना एक करार करावा लागतो ज्यामुळे त्यांना आयुष्यात कधीही त्यांच्यामुळे झालेल्या मुलांचा ताबा मागता येत नाही.

जेसिका तेव्हा घरी बसून डॉक्टरेटसाठी प्रबंध लिहीण्याचं काम करीत असल्यामुळे पहिलं मूल तिनं जन्माला घालायचं ठरलं. त्या आधी त्या दोघींचं लग्न होऊन रिटा जेसिकाची कायदेशीर पत्नी झाली होती. (दोन पुरुषांचं किंवा दोन स्त्रियांचं लग्न झालं तर त्यातला (त्यातली) एक नवरा आणि दुसरा (दुसरी) बायको असते हे काय गौडबंगाल आहे हे ते मला अजून समजलेलं नाही.) वीर्यदान करणार्‍या पुरुषांचे फोटो किंवा नावगाव पत्ता इ. माहिती ग्राहकांना न देण्याचं धोरण त्या स्पर्म बॅंकेचं होतं. पण वजन, उंची, केसांचा रंग, शिक्षण, इतर आवडीनिवडी तसंच त्यांचं आत्तापर्यंतच आरोग्य अशी बाकी माहिती उपलब्ध होती. शेवटी रिटाच्या गुणविशेषाशी मिळत्या जुळत्या माणसाचं वीर्य मागवायचं ठरलं. तो माणूस साहित्यातला पदवीधर होता आणि लेखन, संगीत व टॅक्सी चालक असे त्याचे व्यवसाय असल्याचं लिहीलेलं होतं. कालांतराने, काही असफल प्रयत्नानंतर जेसिकेला गर्भ राहीला आणि यथावकाश 2005 साली अ‍ॅलिसचा जन्म झाला. ह हा प्रयोग त्या दोघींना इतका आवडला की त्यांनी तेच वीर्य परत मागवलं आणि आणखी दीड वर्षांनी रिटानं एका मुलीला जन्म दिला. तिला आपण जेनी म्हणू.

दोन्ही मुलींमधे काही गोष्टींच्या बाबतीत साम्य होतं. दोघी जास्त उंच होत्या, दोघींकडे भरपूर शब्दसंपत्ती होती आणि दोघिंची नाकं छोटी होती. अ‍ॅलिस 3 वर्षांची असताना रिटानं काहीही कारण न देता नातं तोडलं. जेसिकानं पुढील काही वर्ष दोघिंचा संभाळ केला पण अ‍ॅलिस 10 वर्षांची असताना रिटानं संपूर्ण संबंध तोडले आणि जेनीला जेसिकाकडे पाठवणंही बंद केलं. रिटा कडच्या नातेवाईकांनी म्हणजे आजी आजोबा, काका मामा आदी लोकांनी तर दोन वर्ष आधीपासूनच अ‍ॅलिसशी संबंध तोडले होते. अ‍ॅलिस दु:खी झाली. वयाच्या 11व्या वर्षी तिला तिच्या जेनेटिक हेरिटेज बद्दल कुतुहल निर्माण झालं आणि तिनं स्वत:ची डीएनए परीक्षा केली. त्याच्या निकालात तिचा डीएनए 50% अ‍ॅरन लॉंग या माणसाच्या डीएनएशी मिळत होता आणि 25% डीएनए ब्राईस गॅलो नावाच्या मुलाशी मिळत होता असं समजलं. म्हणजे अ‍ॅरन बाप असणार आणि ब्राईस सावत्र भाऊ असणार.

जेसिकाने अ‍ॅरन लॉंगचा नेटवर शोध घेतला. तिथे ढिगाने अ‍ॅरन लॉंग सापडले. मग हा अ‍ॅरन लॉंग त्यातला कुठला यावर तिनं संशोधन करायला सुरुवात केली. वीर्य मिळवायच्या वेळी मिळालेल्या माणसाच्या माहितीवरून तिला एक अ‍ॅरन लॉंग सापडला. तो सिअ‍ॅटल मधे रहात होता आणि लेखन व संगीत यातला व्यावसायिक होता. जेसिकानं अ‍ॅरनशी सोशल मिडियावर संपर्क केला आणि त्यानंही तातडीनं उत्तर दिलं. अ‍ॅरन पूर्वी जेसिकाच्याच गावात काही वर्ष रहात होता असं तिला समजलं. अगणित वेळा मॉलमधे हा माणूस आपल्या जवळून गेला असेल असं जेसिकाला वाटून गेलं.

दरम्यान जेसिकाला ब्राईसशी संपर्क करण्यात पण यश आलं. तो तेव्हा नुकताच पदवीधर झाला होता. त्याच्या सांगण्याप्रमाणे अ‍ॅरनपासून झालेल्या 6 मुलांच्या पालकांशी त्याचा संपर्क झालेला होता. जेसिका व रिटाच्या दोन मुली धरून ती संख्या आता 8 वर गेली होती. त्यातल्या एका 19 वर्षाच्या मॅडी नावाच्या सावत्र बहिणीशी त्याचं बोलणं पण झालं होतं. त्या दोघांनी सिअ‍ॅटलला जाऊन अ‍ॅरनला भेटायचं ठरवलेलं होतं.

अ‍ॅरनने एक जंगी पार्टी आयोजित केली. पार्टीला त्याचे जुने मित्रमैत्रिणी, जुन्या गर्लफ्रेंड, त्यांचे नवीन पार्टनर व मुलं इ. सर्व होते. तिथे ब्राईस, मॅडी व अ‍ॅलिस यांची मैत्री झाली. हळूहळू जेसिका व अ‍ॅरन यांच्या मैत्रीचं प्रेमात रुपांतर झालं आणि जेसिका सिअ‍ॅटलला त्याच्या घरी रहायला गेली. काही दिवसांनी मॅडी पण रहायला आली.

असे किती सावत्र बहीणभाऊ अ‍ॅलिसला असतील? अ‍ॅरनच्या अंदाजाप्रमाणे 67 तरी असावेत. कितीही असले तरी डोकं चक्रावून टाकणारं आधुनिक कुटुंब आहे हे नक्की!

(तळटीप: अ‍ॅरनच्या या प्रचंड मोठ्या कुटुंबावर 'Forty dollars a pop' नामक एक डॉक्युमेंटरी आहे. मी अजून ती पाहिलेली नाही. )

-- समाप्त --

Wednesday, March 11, 2020

त्यांची माती, त्यांची माणसं!

'कुठल्याही देशात जा स्थानिक लोकं बाहेरून आलेल्या लोकांबद्दल चीड व तिरस्कार व्यक्त करताना दिसून येतील. एका दृष्टीने ते बरोबर आहे म्हणा! स्वतःचा प्रदेश ही बर्‍याच प्राण्यांच्या डोक्यात गोंदवलेली गोष्ट आहे. कुत्री, लांडग्यांपासून आदिमानवानापर्यंत आपल्या प्रदेशाचं रक्षण करणं, त्याच्या जवळपास कुणी येत नाही ना ते बघणं हे डिनए मधेच आहे. शिवाय, उपरे लोक त्यांच्या त्यांच्या विश्वात मग्न असतात, स्थानिक लोकात मिसळत नाहीत. म्हणून त्यांनी त्यांच्या कोषातून बाहेर पडायला हवं, इथल्या मातीत मिसळायला हवं!'... कुणाचं तरी भाषण मी जांभया देत ऐकत होतो. पण भाषणा नंतर जेवण असणार होतं त्यामुळे उठून पण जाता येईना. मनाशी म्हंटलं मी ह्यांच्या गर्दीत मिसळलो तरी मला एकाकी वाटतं तर मातीत काय मिसळणार? त्यातल्या त्यात  पबात मिसळण्याची कल्पना भुरळ घालणारी आहे म्हणा! इकडचे पब हे आपल्या गावाकडच्या पारासारखे चकाट्या पिटायची प्रमुख ठिकाणं असतात. 'स्टिफ अपर लिप' वाले असले तरी या गोर्‍यांची पण जीभ तरल द्रव्यानं सैल होतेच व मग अदृश्य सांस्कृतिक भिंती कोलमडून पडतात. पण पबाचा उपयोग मातीत मिसळण्यासाठी करायचा असेल तर नित्यनेमाने एकाच पबमधे जायला पाहीजे तर ओळखी होणार! ते मी चालू केलं तर माझी बायको, सरिता, मी पक्का बेवडा झालोय म्हणून वडाभोवती उलट्या प्रदक्षिणा घालायला लागेल आणि समस्त शत्रुपक्ष माझं बौद्धिक घेईल ही मोठी भीति होती. मातीत मिसळणं हे चहात दूध मिसळण्याइतकं सोप्पं नव्हतं तरी मी जेवणानंतरचा विडा उचलता उचलता मिसळायचं ठरवलं.

योगायोगाने, मातीत मिसळायची एक संधी मला लवकरच चालून आली. ऑफिसच्या नोटिस बोर्डावर ज्युली कुठल्यातरी कार्यक्रमाचं जाहीर आमंत्रण लावत असताना मी तिला हटकलं....'कोणता प्रोग्रॅम आहे, ज्युली?' 
'हा ना? हा ख्रिसमस कॅरॉल सिंगिंगचा!'.. ज्युली आमंत्रणाला पिना टोचता टोचता म्हणाली. माझ्यासाठी कॅरॉल, कॉयर, ऑपेरा, रॉक पॉप जॅझ इ. सर्व प्रकार एकाच वर्गात मोडतात, तो म्हणजे इंग्रजी गाणी!
'ओ ओके! म्हणजे तू असशीलच त्यात!'.. ज्युली आमच्या ऑफिसातली एक चांगली गाणारी बाई! इथल्या पबांमधे ती अधून मधून गळा साफ करतेच, शिवाय, दर वर्षी ऑफिसातल्या काही लोकांना बरोबर घेऊन ऑफिसच्या ख्रिसमस पार्टीत गिटार वाजवत कॅरॉल म्हणायचं कामही ती नित्यनेमाने करते.
'हो, मी आहे ना! तू पण ये की म्हणायला, चिमण!'.. ज्युलीनं मला सहजपणे अगदी तिच्या घरचं कार्य असल्याच्या थाटात आमंत्रण दिलं. वास्तविकपणे, ऑक्सफर्ड मधल्या एका हौशी लोकांच्या गटाने ख्रिसमस कॅरॉल म्हणण्याचा घाट घातला होता. नाताळ येऊ घातला की गणपती उत्सव जवळ आल्यासारखा लोकांच्या उत्साहाला उधाण येतं. दोन दोन महिने आधीपासून अशा काही बंपर सेलच्या पाट्या लागतात की चिरनिद्रिस्तांना देखील खरेदीचा मोह होईल. सगळीकडे दिव्यांचा झगमगाट व सजवलेली ख्रिसमसची झाडं उभारलेली दिसतात. शाळा, कॉलेज, ऑफिस किंवा मॉल.. जिकडे तिकडे नुसते लाल झगे आणि सॅंटाच्या टोप्या घातलेली माणसं कॅरॉल गाताना दिसतात. नाताळ म्हणजे ना ताळ, ना तंत्र असा अर्थ ध्वनित झाला तरी इथे धांगडधिंगा किंवा लाऊडस्पीकर वर  लावलेली कर्णकर्कश बटबटीत गाणी याचा मागमूस पण नसतो!
'ऑं? मी? मी फक्त बाथरुम मधे गाणी म्हणतो, बॉलिवुडमधली, ती सुद्धा घाबरत घाबरत! कारण माझं गाणं ऐकून शेजार्‍यांचं कुत्रं रडायला लागतं. कॅरॉल तर मी बापजन्मी म्हंटलेल्या नाहीत. मला नाही जमणार ते!'.. कायच्या काय बोलते ही! कॅरॉल काय म्हण? ते काय बडबडगीतं गाण्याइतकं सोप्पय?
'तू काही वेळा येऊन तर बघ. इतकं काही अवघड नाहीये ते. नाही जमलं तर नको येऊस परत!'.. तिचं बरं आहे, डासाला गुणगुणनं जितक्या सहजपणे जमतं तितक्या सहजपणे ती गाते. 
'पण आता सगळा कार्यक्रम ठरला आहे ना?'
'हो! ठरला आहे पण बसला नाहीये. गाणारे कमी पडताहेत. आणि नेमके पुरुषच कमी आहेत.'.. अरेच्चा! म्हणजे आवाज वाढवायला माणूस हवाय की स्टेजवरची गर्दी?
'बरं, बघतो!'.. मी तिथून काढता पाय घेतला. तालमी दर सोमवारी रात्री, अंधार संध्याकाळी 5 लाच पडत असल्यामुळे 7:30 म्हणजे रात्रच, असणार होत्या. माझ्या पहिल्या तालमीला अख्खे 5 दिवस होते. पण ते सर्व दिवस माझं डोकं  'आपलं संगीताचं ज्ञान चारोळीला महाकाव्य म्हणण्याइतकं अगाध त्यात इंग्रजीतल्या आरत्या म्हणायला कसं काय जमणार?'.. या विचारुंदराने कुरतडलं! शेवटी वैतागून मी जायचा निर्णय घेतला. आयटीत राहून कंप्युटरशी वैर करून चालत नाही ना तसंच!

'मी कॅरॉलच्या तालमीला जाणारेय दर सोमवारी'.. मी सरिताला शेवटी सांगितलं. तालीम हा फार जालीम शब्द आहे. गाण्याच्या प्रॅक्टिसला तालीम म्हंटलं की आखाडाच डोळ्यासमोर येतो. अर्थात, माझ्यासाठी तो आखाडाच होता!
'ऑं! हे खूळ कुठून आलं तुझ्या डोक्यात?'
'हे खूळ नाहीये! याला सोशल इंटिग्रेशन ऐसे नाव!'.. मी तिला गप्प करायला सोशल कॅलक्युलसचं जार्गन फेकलं.
'अरे पण तुला गाता तरी येतं का?'.. सरिताचा प्रामाणिक प्रश्न!
'नाही! पण आता इथल्या मातीत मिसळायला हवं ना!'
'तुला शेजारच्या कुत्र्याच्या डोक्यावर परिणाम झालाय ते माहिती आहे ना?'.. कुठे नुसतं रडणं नि कुठे डोक्यावर परिणाम होणं! पण सरिताला अतिशयोक्ती आवडते, वर ती माझ्याकडूनच शिकली आहे म्हणते.
'अगं तिकडे कार्यक्रमाला कुणी कुत्री आणणार नाहीयेत.'.. माझा खुलासा तिला पटला नाही.
'अरे तू कधी गणपतीच्या आरत्या म्हणायची तरी तसदी घेतलीयेस का? काही तरी वेगळं कारण आहे नक्कीच! हां बरोब्बर! गाणार्‍या मैना खूप असतील नाही का!'.. तिला माझ्या गाण्याबद्दल जितकी खात्री आहे तितकी माझ्या वेड्याविद्र्या चेहर्‍याबद्दल असती तर तिने हा शेरा मारला नसता. सरिताला एखाद्या पुरातत्वशास्त्रज्ञाच्या उत्साहाने माझ्या डोक्याचं उत्खनन करून माझ्या नसलेल्या लफड्यांबद्दल तर्कवितर्क करण्याची फार हौस आहे.
'मला काय माहिती तिथे मैना आहेत की कावळे? मी गेलोय कुठे अजून? तू पण ये तालमीला मग, मैना किती आहेत ते बघायला!'
'नको! तुझं गाणं ऐकून कान किटवण्यापेक्षा मी जुने पिक्चर बघेन युट्युबावर!'.. मला माझी गोळी लागल्याचा आनंद झाला.

सोमवारी ठरल्या वेळेला मी गेलो. ऑक्सफर्डातलं चीनी ख्रिश्चन लोकांचं चर्च हे तालमीचं ठिकाण! चिन्यांमधे पण ख्रिश्चन पोटचिनी असतात हे मला नव्यानंच समजलं. त्या चर्चच्या एका भागात छोट्या समुदायासाठी योग्य असं एक नाट्यगृह होतं, चक्क! सर्व मंडळी जमलेली होती. मी धरून चार पुरुष सोडता बाकी सगळ्या मैना होत्या. त्यातला जॉन पियानोवर बसला होता! बहुतेक जण माझ्यापेक्षा म्हातारे होते. सर्वांची ओळख ज्युलीनं करून दिली. जवळपास प्रत्येकांनं 'तुझं नाव लक्षात रहाणार नाही, पण प्रयत्न करेन' असं भरघोस आश्वासन दिलं. मी पण कुणाचं नाव लक्षात ठेवण्याची खात्री दिली नाही.
'ही मेरी! आपली कंडक्टर आणि हा चिमण!'.. सगळ्यात शेवटी ज्युलीनं मेरीची ओळख करून दिली. मेरी कंडक्टर तर जॉन ड्रायव्हर की काय असा प्रश्न मला चाटून गेला.
'गिव्ह मी अ‍ॅन ए!'.. नमस्कार चमत्कार झाल्यावर मेरीनं मला फर्मावलं. मी बुचकळ्यात पडून इकडं तिकडं पाहील्यावर ज्युलीनं मला ए चा सूर लावायला सांगितला. तरिही मला काही समजलं नाहीच. मग मी जोरात इंग्रजी अक्षर 'ए' म्हंटलं. त्या बरोबर तिथे टिपुर शांतता पसरली. सभ्यतेच्या दडपणामुळे दोघींनी चेहरा निर्वीकार ठेवायचा आटोकाट प्रयत्न केला. मग मेरीनं पियानोवर ए वाजवला आणि मी त्या सुरात रेकायचा प्रयत्न केला. त्यांचे सूर ए बी सी डी ई एफ जी असे असतात हे कुणा लेकाला माहिती? अर्थात, तिनं 'सा' लावायला सांगितला असता तरी ते मला जमलं नसतंच, ती गोष्ट वेगळी! पण निदान ती सूर लावायला सांगतेय हे तरी कळालं असतं. ए बी सी डी ही काय सुरांची नावं झाली? आपल्या सुरांना सा रे ग म ऐवजी ट ठ ड ढ म्हंटलं तर खिळा ठोकण्याइतकं असुरी वाटेल की नाही?

मेरी मला नापास करणार आणि घरी जायला सांगणार हा आनंद फार काळ टिकला नाही. तिनं निर्विकारपणे कॅरॉलचं, त्यांच्या नोटेशन मधे लिहीलेलं, एक पुस्तक हातात खुपसलं. त्यात एका खाली एक असे बर्‍याच आडव्या रेघांचे पट्टे आणि त्यात लवंगांसारख्या दिसणार्‍या भरपूर उभ्या दांड्या होत्या. त्या आडव्या रेघांच्या ओळी बघून मला शाळेतल्या इंग्रजीच्या वहीची क्लेशकारक आठवण आली. काही लवंगांच्या खाली गाण्याचे शब्दं लिहीलेले होते. हायला! या लवंगा बघून खायचं सुचेल फार फार तर, गायचं कसं सुचणार? पण त्या सर्वांना ती लवंगी भाषा सगळ्यांना समजत असली पाहिजे हे जाणवून मला त्यांच्याबद्दल अतिआदर वाटायला लागला. तसंच मी ही लवंगी भाषा कधी शिकणार आणि कॅरॉल कधी म्हणणार याची चिंता लागली.

'आता आपण 'शो मी द वे' ही कॅरॉल म्हणू. मागच्या वेळेला नीट जमलेलं नव्हतं म्हणायला.'.. मेरीनं हातात छडी घेऊन सुरवात केल्यावर मला धडकीच भरली. शाळेतल्या छडी-सख्याच्या आठवणीनं माझ्या हाताला झिणझिण्या आल्या. ..'सोप्रॅनोज, आल्टोज आणि टेनर्स ... तुम्ही 'शो मी द वे' हे शब्द बार 25 व 26 पान 8 प्रमाणे म्हणायचे. सोप्रॅनोज, बारची सगळ्यात वरची लाईन तुमची, आल्टोज त्याच्या खालची आणि टेनर्स त्याच्या खालची.'.. मेरीनं ती ओळ तिन्ही प्रकारे म्हणून दाखवली आणि सगळ्यांकडून घासून घेतली. वेगवेगळ्या लोकांनी तीच ओळ एकाच वेळी वेगवेगळ्या पद्धतीनं म्हणायची याचं मला फारच अप्रूप वाटलं. सोप्रॅनो, आल्टो, टेनर, बेस इ. नावं वेगवेगळ्या पट्टीत गाणं म्हणणार्‍यांना असतात हे मी घाईघाईनं गुगल करून शोधलं! पण त्यातला मी कोण हे सांगायची तसदी मेरीनं न घेतल्यामुळे मी गुमान गुगलची माहिती वाचत राहीलो. सोप्रॅनो व आल्टो म्हणजे मुख्यत्वेकरून नैसर्गिकपणे उंच व खालच्या सुरात गाणार्‍या बायका! तर उंच व खालच्या सुरात गाऊ शकणारे पुरुष हे टेनर व बेस! हे ढोबळ वर्गीकरण आहे अर्थात! लवंगी भाषेत सोप्रॅनो, आल्टो, टेनर व बेस यांच्या ओळीच्या अलिकडे 'S', 'A', 'T' व 'B' असं लिहीलेलं असतं. मला ते पुस्तकात दिसल्यावर थोडं समजल्याचा आनंद झाला.

मेरीचं गायन मात्र मला आवडलं. तिचा आवाज सुरेल आणि ठणठणीत होता. बर्‍याच मैनांचा आवाज पियानोच्या वर ऐकू येत नव्हता पण मेरीचा मात्र अगदी स्पष्टपणे येत होता. उरलेला सगळा वेळ हा बार मग तो बार असं बार बार लगातार झाल्यावर माझ्या डोळ्यासमोर वेगळाच बार तरळायला लागला. कारण, मला जाणवलं की मला कुठल्याच कॅरॉलची चाल माहिती नाहीये, मग गाणार काय? चालीशिवाय गाणं हे पाण्याशिवाय अंघोळ करण्याइतकं कोरडं! ज्ञानेश्वरांनी जरी रेड्याकडून कुठलंही नोटेशन नसलेले वेद वदवून घेतले असले तरी माझ्याकडून नोटेशन असलेल्या कॅरॉल वदवायला मेरी काही ज्ञानेश्वर नव्हती.
'मेरी! मला ती लवंगी भाषा समजत नाही आणि कुठल्याच कॅरॉलच्या चाली मला येत नाहीत. त्यामुळे, सॉरी! हे मला काही जमणार नाही!'.. तालमी नंतर सगळे नष्ट झाल्यावर मी मेरी मातेला साकडं घातलं.
'ओह! डोंट वरी, वरचे वरी! इथे एक दोघे सोडता कुणालाच ती भाषा येत नाही! आणि चालींसाठी मी या गाण्यांची सीडी बघते घरी आहे का ते! तेव्हा तू येत रहा!'.. नाईलाजाने पुढच्या तालमीला गेलो. तेव्हा मेरीनं तिच्याकडे सीडी नसल्याचं जाहीर केलं. घरी गेल्यावर युट्युब वर नाही तर दुकानात ती गाणी शोधायचं ठरवून त्याही तालमीत मुक्याची भूमिका घेतली. पुढच्या काही दिवसात कुठेही गाणी न मिळाल्यामुळे मी अस्वस्थ झालो. इतर लोकांना त्या कॅरॉल माहिती होत्या कारण लहानपणापासून ते त्या ऐकत आलेले होते! मेरी मला मुळीच सोडायला तयार नव्हती. तिनं मला 'घाबरू नकोस! इतक्या लोकांमधे तू सहज लपशील!' म्हणून उलट धीर देला. मग मी त्या गाण्याच्या तालमीच मोबाईलवर रेकॉर्ड करून घरी ऐकायला लागलो. त्यामुळे काही गाण्यांच्या चाली समजल्या आणि मी कुजबुजत्या आवाजात थोडं फार म्हणायला पण लागलो. पण मेरी कधी कधी एखादं गाणं रद्द करून दुसरं घ्यायची त्यामुळे माझे परिश्रम वाया जायचे.

'मग काय चाल्लंय हल्ली?'.. एका मित्राचा फोन आला.
'काही नाही, मजेत! तुझं कसं काय?'.. मी स्टॅंडर्ड उत्तर फेकलं.
'चिमण हल्ली भजनं म्हणायला जातो.'.. सरितानं पुस्ती जोडली.
'करून करून भागला नि देवपूजेला लागला?'.. 'करून' वर जोर देत नि गडगडाटी हसत तो म्हणाला.
'अरे बाबा! इथल्या मातीत मिसळायचा प्रयत्न चाललाय. त्यासाठी कॅरॉल सिंगिंग करायला जातो.'.. त्यानं आणखी काही तारे तोडू नये म्हणून मी घाईघाईनं म्हंटलं.
'तुला पोपटाचं माहिती आहे ना?'.. त्यानं गुगली टाकला.
'काय?'
'पोपट म्हणे अनोळखी ठिकाणी आले की आजुबाजूचे वेगळे आवाज ऐकून आपणही त्यांच्यातलेच एक आहोत हे दाखवायला तसेच आवाज काढायचा प्रयत्न करतात. थोडक्यात तुझा पोपट झालाय.'.. परत एक गडगडाटी हास्य आलं. त्यानं माझा आणखी पोपट करू नये म्हणून मी फोन आवरता घेतला.

नेटाने मी तालमीला जात राहीलो. गाण्याची चाल समजली तरी इंग्रजीत गाणं म्हणायचं जिभेला वळण नव्हतं. त्यात एक दोन गाण्यात इंग्रजीचा खून पाडलेला.
De Virgin Mary had a baby boy and they say that his name was Jesus
He come from de glory, he come from the glorious kingdom
आता the च्या ठिकाणी De किंवा 'He come' हे कुठल्या व्याकरणात बसतं? हो! मी छड्या खात खात हे खूप वेळा ऐकलंय.. 'चिमणराव म्हणा... आय कम, यू कम, ही शी इट कम्स, दे ऑल कम!'.
'हे पहा  'हीss' नाही म्हणायचं,  इथे ती नोट क्वेव्हर आहे. तेव्हा नुसतं हि असं पटकन म्हणा.. हि कम फ्रॉम द ग्लोरी'.. मेरी मधेच तिचं लवंगी ज्ञान पाजळायची. होता होता कोरस मधे आवाज न चोरता गाण्यापर्यंत माझी मजल गेली. आयुष्यभर हिंदुस्थानी संगीत कानावर पडल्यामुळे यांच्या चाली जरा वेगळ्याच वाटतात, निदान मला तरी! त्यामुळे त्यांना आपली गाणी म्हणायला सांगितली तर त्यांचीही माझ्यासारखीच गत होईल असं मला वाटतं. जर त्यांना मालकंस रागातल्या दोन ओळी म्हणायला सांगितल्या तर ते त्याचा धमालकंस करतील.

एके दिवशी मेरीनं पॉल नावाचा एक चांगलं गाऊ शकणारा माणूस यायला लागणार असल्याचं जाहीर केल्यावर मैनांचा पहिला प्रश्न आला..'त्याचं लग्न झालंय का?'.. मला त्यांच्या डायरेक्ट अ‍ॅप्रोचची गंमत वाटली. आमच्या कार्यक्रमात काही सोलो गाणी पण असणार होती. मेरी फार धाडशी बाई! तिनं मला सहजपणे 'एखादं सोलो म्हणशील का?' असं विचारलं आणि मी तडकाफडकी नकार दिला. काही गाण्यांच्या नंतर ख्रिस्ताच्या जन्मकथेशी संबंधित गोष्टी सांगायची पण प्रथा असते. त्यालाही मी नकार दिला. पण त्या गोष्टी ऐकता ऐकता कृष्ण व ख्रिस्ताच्या जन्मकथेत खूप साम्य आहे हे जाणवलं... बायबल व महाभारत लिहीणारे एकाच मातीत खेळले होते की काय असं वाटावं इतकं!

एका सोमवारी मी आजारी असल्यामुळे गेलो नाही, एकदम पुढच्या सोमवारी गेलो. तेव्हा लक्षात आलं की मागच्या सोमवार नंतर अजून एक तालीम होऊन गेली आहे कारण मुख्य प्रयोग शुक्रवारी असल्यामुळे वेळ उरला नव्हता. त्यात मेरीनं मला त्यातल्या त्यात बरी येणारी दोन गाणी उडवली होती आणि त्याजागी दोन नवीन गाणी घातली होती. रेकॉर्डिंगवर जमेल तितकी प्रॅक्टिस करून शुक्रवारी हजर झालो. कार्यक्रमाला चक्क 40/50 लोकं हजर होती त्यात शाळेत जाणारी मुलं पण! कार्यक्रम सुरू झाल्यावर जमेल तिथे तोंड घालण्या पलिकडे मला काम नव्हतं म्हणून मी प्रेक्षकांचं निरीक्षण करत बसलो. ते सगळे आमच्या बरोबर गात होते, मुलं पण! हे मला फारच नवीन होतं. सर्व प्रेक्षकांनी नंतर सगळ्यांचं कौतुक केलं.. हो! माझं पण! काय सभ्य लोकं आहेत ना हे?

शेवटी मनासारखं मातीत मिसळणं झालं नाही त्याचं थोडं वाईट वाटलं! पण जिथं मेघन मार्कलला पण शाही मातीत मिसळणं जमलं नाही तिथं माझी काय कथा? शिवाय, मातीत माझ्यासारखे खडे कसे काय मिसळणार?

तळटीप:
सोप्रॅनो, आल्टो, टेनर व बेस हे एकत्र गाताना ऐकणं हा एक वेगळाच पण सुखद अनुभव आहे. त्यासाठी हांडेल(1685-1759) याने रचलेली  'फॉर अन्टु अस अ चाईल्ड' ही कॅरॉल जरूर ऐका.

साधारणपणे 15 व्या सेकंदाला गाणं चालू होतं.

पहिल्या 29 सेकंदानंतर बार 12 पाशी सगळ्यात डावीकडे S व T लिहिलेलं दिसेल. त्या सोप्रॅनो आणि टेनरच्या ओळी आहेत. सोप्रॅनोनी 'गिव्हन' म्हंटल्यावर एका बीट नंतर टेनर सुरू होतात आणि पुढच्या बार मधे 2 बीट झाल्यावर सोप्रॅनो म्हणतात.

33 सेकंदापाशी बार 15: इथे टेनर E सुरापासून सुरुवात करतात तर सोप्रॅनो G पासून आ आ आ म्हणू लागतात.

47 सेकंदापाशी, बार 21: इथे आल्टो आणि बेस आहेत. इथे बेस आ आ आ म्हणतात. दोघांच्या पट्टीतला फरक लगेच कळेल.

1:09 पाशी, बार 30: इथे सगळे ऐकू येतील. प्रत्येक ग्रुप वेगवेगळ्या बीट वर गाणं उचलतो.

-- समाप्त --

Monday, December 30, 2019

ऑक्सब्रिजच्या सुरस आणि चमत्कारिक कथा व प्रथा!

ऑक्सब्रिज म्हणजे ऑक्सफर्ड आणि केंब्रिज ही दोन्ही विद्यापीठं! हा शब्द जेव्हा दोन्ही विद्यापीठांबद्दल एकदम बोलायचं असतं तेव्हाच वापरतात. दोन्ही शहरांबद्दल एकत्रित पणे बोलण्यासाठी हा शब्द वापरत नाहीत. तसं केम्सफर्ड असाही एक शब्द पण होऊ शकला असता म्हणा पण ऑक्सब्रिज प्रचलित झाला. इंग्रजीत दोन तीन शब्दातली अक्षरं एकत्र करून एक वेगळा सुटसुटीत शब्द बर्‍याच वेळेला करतात. उदाहरणार्थ ब्रेक्झिट!

ऑक्सब्रिजला चांगला 800 वर्षांपेक्षा मोठा इतिहास आहे, त्यामुळे तिथेल्या सुरस आणि चमत्कारिक कथा व प्रथांना रुजायलाही बराच अवधी मिळालेला आहे. ऑक्सफर्डच्या नागरिकांना मानहानीकारक अशी एक प्रथा 500 वर्ष चालू होती. दर वर्षी १० फेब्रुवारीला महापौर आणि ६१ मान्यवर नागरिकांना सेंट मेरीज चर्चपर्यंत शोकयात्रा काढून चॅन्सेलराची क्षमायाचना करण्याची व काही पैसे दंड देण्याची एक प्रथा होती. तिचा उल्लेख माझ्या 'ऑक्सफर्डचा फेरफटका' या लेखात आलेला असल्यामुळे इथे परत सांगत नाही. इतर काही कथा व प्रथांबद्दल इथे सांगतो.

इकडच्या विद्यापीठांमधे नवीन आलेल्या विद्यार्थ्यांना विद्यापिठाचं अधिकृत सदस्यत्व घ्यावं लागतं. या साठी जो समारंभ होतो त्याला मॅट्रिक्युलेशन म्हणतात. मॅट्रिक्युलेशनचा हा अर्थ मला तरी नव्यानेच समजला. हा समारंभ पहिल्या टर्मच्या सुरुवातीलाच व्हावा लागतो. मिकेलमस (ऑक्टोबर ते डिसेंबर), हिलरी( जानेवारी ते मार्च ) व ट्रिनिटी( एप्रिल ते जून ) अशी ऑक्सफर्ड मधील टर्मची नावं आहेत. तर मिकेलमस (ऑक्टोबर ते डिसेंबर), लेंट( जानेवारी ते मार्च ) व ईस्टर( एप्रिल ते जून ) अशी केंब्रिज मधील टर्मची नावं आहेत. जर मिकेलमस टर्म अर्धी उलटून जाईपर्यंत जर विद्यार्थ्याने मॅट्रिक्युलेशन केलं नाही तर कॉलेज विद्यार्थ्याला तिथे रहाण्याची परवानगी नाकारू शकतं. या समारंभासाठी गडद पॅंट किंवा स्कर्ट व मोजे, काळे बूट, पांढर्‍या रंगाचा शर्ट किंवा ब्लाऊज, गडद कोट आणि पांढरा किंवा काळा बो टाय, किंवा काळा लांब टाय घातला जातो. या सगळ्यावरती एक गाऊन पण घालायचा असतो. हा गाऊन संध्याकाळच्या कॉलेजच्या जेवणाच्या वेळी (आठवा हॅरी पॉटर सिनेमातले जेवणाचे प्रसंग.. त्याचं शुटिंग ऑक्सफर्डच्या कॉलेजात झालंय.), परिक्षेच्या वेळी, पदवीदान समारंभाच्या वेळी घालायचा असतो..... या ठिकाणी गडद म्हणजे गडद भुर्‍या किंवा गडद निळ्या किंवा गडद काळ्या रंगाचा कपडा!

ऑक्सफर्डच्या ऑल सोल्स कॉलेज मधील ही एक मजेशीर प्रथा! दर 100 वर्षांनी, बहुतेकदा 14 जानेवारीलाच, कॉलेज मधे एक जंगी मेजवानी झाल्यावर रात्री सगळे फेलो (म्हणजे वरिष्ठ व मान्यवर संशोधक) हातात मशाली घेऊन एक शोधयात्रा कॉलेजच्या आवारात काढतात. या शोधयात्रेचं उद्दिष्ट एका कपोलकल्पित मॅलार्डचा शोध घेऊन त्याची शिकार करणं हे असतं. मॅलार्ड ही बदकाची एक जात आहे (चित्र-1 पहा).
चित्र-1: नर व मादी मॅलार्ड

चित्र-1: नर व मादी मॅलार्ड

या जातीच्या नर बदकाचं डोकं मोरपंखी असतं आणि गळ्याभोवती पांढरी पट्टी असते. या शोधयात्रेचं नेतृत्व करणारा लॉर्ड मॅलार्ड यात्रेच्या सुरवातीला एका खुर्चीत बसलेला असतो व ती खुर्ची काही फेलो वाहतात. लॉर्ड मॅलार्ड हे कॉलेजचं एक पद आहे जे भूषवणारा कॉलेजचाच एक प्राध्यापक असतो. त्याच्याही पुढे एक फेलो एका दांडीला बांधलेल्या बदकाला घेऊन चालतो. हे सगळे फेलो मॅलार्डचं गाणं म्हणत आवारात फिरतात. सुरवातीला जिवंत मॅलार्ड दांडीला बांधला जात असे. 1901 मधे मेलेला मॅलार्ड घेतला तर 2001 मधे लाकडी मॅलार्ड घेतला गेला. पुढची शोधयात्रा 2101 मधे होईल.

तर ही विचित्र प्रथा 1437 साली जेव्हा ऑल सोल्स कॉलेजचा पाया खणण्याचं काम चालू होतं तेव्हा सुरू झाली. एका दंतकथेप्रमाणे कॉलेजचा संस्थापक, हेंरी क्लिचेल आर्चबिशप ऑफ कॅंटरबरी, हा कुठली जागा कॉलेजला योग्य ठरेल या विचारात असताना त्याला एक स्वप्न पडलं. स्वप्नात असं दिसलं की त्यानं हाय स्ट्रीट येथे सेंट मेरीज चर्चच्या जवळ पाया खणला तर त्याला जमिनी खालच्या गटारात बंदिस्त झालेलं एक गुबगुबीत गलेलठ्ठ मॅलार्ड मिळेल. त्यानं स्वप्नात दिसलेल्या जागेवर खणलं तर त्याला झटापटीचा व पंखाच्या फडफडण्याचा भयानक आवाज ऐकू आला. त्यानं काही प्रार्थना म्हणून खड्ड्यात हात घातला आणि एका भल्या मोठ्या मॅलार्डला बाहेर काढलं तर ते उडून गेलं. नंतर कॉलेजच्या फेलोंनी त्याचा पाठलाग करून त्याला पकडलं व खाल्लं. दुसर्‍या एका दंतकथेप्रमाणे असं स्वप्न सहाव्या हेंरी राजाला पडलं होतं. पुढे मॅलार्ड हेच कॉलेजचं बोधचिन्ह झालं.

ऑल सोल्स कॉलेज मधे फक्त पदव्युत्तर शिक्षणासाठीच प्रवेश मिळू शकतो. प्रवेश मिळवण्यासाठी एका अत्यंत अवघड परीक्षेतून पार व्हावं लागतं. त्यामुळेच इथे प्रवेश मिळवणं फार मानाचं मानलं जातं. प्रवेश मिळालेल्यांना काहीही शिकवलं जात नाही, त्यांच्यावर कुठलंही संशोधन करायचं बंधन नसतं. विद्यार्थी त्याला वाटेल ते शिकण्यास मोकळा असतो. असे अति बुद्धिमान विद्यार्थी अशी काही विचित्र गोष्ट करतात याची जास्त गंमत वाटते.

ऑक्सफर्ड मधल्या काही कॉलेजांमधे कासवं पाळायची प्रथा आहे. कॉर्पस क्रिस्ती कॉलेजमधे कधीही कमितकमी एक तरी जिवंत कासव मॅस्कॉट म्हणून असतेच असते. पाळलेल्या कासवांची देखभाल करण्यासाठी 'कासवाचा राखणदार' असं एक पद देखील आहे. त्या पदासाठी एक निवडणूक पण होते. दर वर्षी एक कासवोत्सव होतो त्यात कॉर्पस क्रिस्ती कॉलेजची कासवं, इतर कॉलेजची कासवं तसंच ऑक्सफर्ड गावातल्या रहिवाश्यांची कासवं यांच्यात एक संथ शर्यत होते. बॅलिओल कॉलेजच्या लोकांना देखील त्यांच्या कासवांबद्दल अपार प्रेम आहे. त्यांच रोझा नावाचं कासव कॉलेज मधे 43 वर्ष होतं आणि ते अनेक शर्यती जिंकलं. त्याचं नाव रोझा लक्झेम्बर्ग या एका जर्मन मार्क्सवादी बाईच्या नावावरून ठेवलेलं होतं. बॅलिओल कॉलेजच्या कासवांची देखभाल करणारा 'कॉम्रेड कासव' असतो. रोझा 2004 च्या वसंत ऋतुमधे गायब झाली.

शेरवेल नदीच्या तीरावर मॉडलिन कॉलेज आहे. याच्या Magdalen College या स्पेलिंग वरून त्याचा उच्चार मॉडलिन कॉलेज असा कुणीही शुद्धितला माणूस करू शकेल असं मला वाटत नाही. दर वर्षी एक मेला सकाळी 6 वाजता या कॉलेजचा कॉयर कॉलेजच्या मनोर्‍यावरून एक भक्तिगीत (हिम) म्हणतो. हा मनोरा लंडन ऑक्सफर्ड या हमरस्त्याला लागून आहे. हा रस्ता मॉडलिन पुलावरून ऑक्सफर्ड गावात येतो. 500 वर्षांपासून चालत आलेल्या या प्रथेची प्रत्यक्ष अनुभूति घेण्यासाठी रस्त्यावर व पुलावर लोकांची प्रचंड गर्दी होते. त्या नंतर लोक उत्स्फुर्तपणे गाणी बजावणी व नाच (मुख्यत्वे मॉरिस नृत्य )चालू करतात. काही वर्षांपूर्वी विद्यार्थी पुलावरून नदीत उड्या मारायचे. पण नदीचे पाणी कधी कधी उथळ असू शकते त्यामुळे एका वर्षी एक विद्यार्थी दगावला व इतर वर्षी काही जबर जखमी झाल्यामुळे ती प्रथा बंद झाली.

ऑक्सब्रिजच्या बहुतेक सर्व कॉलेजचं बांधकाम साधारणपणे अनेक चौकोनात असतं. चौकोनाच्या चारी बाजूंवर बिल्डिंग व मधे मोकळी जागा. त्या चौकोनाच्या चारी बाजूने चालायचा रस्ता व मधे अत्यंत सुबकपणे राखलेली मखमली हिरवळ असते. या चौकोनाला क्वाड (Quad) म्हणतात. सामान्य विद्यार्थ्यांना त्या हिरवळीवरून चालायला बंदी असते. ऑक्सफर्ड मधे फक्त प्राध्यापकांना त्या वरून जाता येतं. केंब्रिज मधे तुम्ही हिरवळीवरून जाऊ शकता जर तुम्ही फेलो असाल तर किंवा जर तुम्ही फेलोशी बोलत असाल तर किंवा जर तुम्ही बदक असाल तर!

इंग्लंड मधे ऑक्टोबरच्या शेवटच्या रविवारी रात्री 2 वाजता घड्याळ एक तास मागे जाते. मार्चच्या शेवटच्या रविवारी रात्री 1 वाजता ते एक तास पुढे जाते. हे सगळं थंडीच्या दिवसात जास्तित जास्त उजेड मिळावा यासाठी केलं आहे. पण 1968 पासून घड्याळ मागे-पुढे न करण्याचा एक प्रयोग केला होता तो 1971 मधे थांबवला. त्या प्रीत्यर्थ मर्टन कॉलेजच्या दोन विद्यार्थ्यांनी एक 'टाईम सेरेमनी' सुरू केला. या समारंभासाठी विद्यार्थी त्यांचे फॉर्मल कपडे घालून ऑक्टोबरच्या शेवटच्या रविवारी रात्री 2 वाजल्यापासून एकमेकांच्या हातात हात घालून क्वाड भोवती उलटे चालतात. स्पेस-टाईम कॉंटिनमची इंटिग्रिटी राखण्यासाठी हे केलं जातं असं म्हंटलं जातं.

1960 च्या दशकात युरोप व अमेरिकेत या न त्या कारणाने विद्यापिठांचा निषेध करण्याचं व आपल्या मागण्या पुढे करण्याचं प्रमाण वाढलं होतं त्याचे पडसाद इंग्लंड मधेही उमटले. वॉधम कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांनीही 1968 मधे काही मागण्या कॉलेज वॉर्डनला सादर केल्या. त्यावर त्यांना कुठलीही तडजोड नको होती. वॉर्डन व कॉलेजच्या फेलोंनी त्यांना दिलेलं हे उत्तर अनेक वृत्तपत्रात छापलं गेलं तसंच अनेक भाषणातही उद्धृत केलं गेलं. ते मूळ इंग्रजी मधूनच वाचण्यात जास्त गंमत आहे.

Dear Gentlemen: We note your threat to take what you call 'direct action' unless your demands are immediately met. We feel it is only sporting to remind you that our governing body includes three experts in chemical warfare, two ex-commandos skilled with dynamite and torturing prisoners, four qualified marksmen in both small arms and rifles, two ex-artillerymen, one holder of the Victoria Cross, four karate experts and a chaplain. The governing body has authorized me to tell you that we look forward with confidence to what you call a 'confrontation,' and I may say, with anticipation.

या पत्रानंतर विद्यार्थ्यांनी मागण्या बिनशर्त मागे घेतल्या हे वेगळं सांगायला नकोच.

एके काळी कॉलेजचे दरवाजे रात्री बंद होत असत. असल्या किरकोळ अडथळ्याला जुमानतील तर ते विद्यार्थी कसले? ते तरिही बाहेर फिरत असत आणि रात्री भिंतीवर चढून कॉलेजात येत असत. वॉधम कॉलेजच्या भिंतीवरून चढून येणं अवघड होतं पण विद्यार्थ्यांना एक रस्ता माहिती होता तो वॉर्डनच्या घरातून येणारा होता. एका रात्री एक विद्यार्थी जेव्हा आत आला त्याच वेळेला वॉर्डन त्या खोलीत आला. विद्यार्थी घाईघाईने सोफ्याच्या मागे लपला. वॉर्डनने एक पुस्तक घेऊन वाचण्यात बराच वेळ घालवला. वाचन झाल्या नंतर वॉर्डन उठताना म्हणाला.. 'जाण्या आधी तो दिवा तेव्हढा बंद करून जा हं!'

केंब्रिजच्या कॉर्पस ख्रिस्ती कॉलेज मधे अनेक भुतांचं वास्तव्य आहे असं म्हणतात. त्यातलं एक हेंरी बट्स याचं आहे. तो पूर्वी कॉर्पस ख्रिस्ती कॉलेज मधेच शिकला व नंतर कॉलेजचा मास्टर (म्हणजे प्रिंसिपॉल) झाला. एक एप्रिल 1632 रोजी त्यानं गळफास लावून आत्महत्या केली. त्याचं भूत अधुन मधून दिसतं. 1904 मधे तीन विद्यार्थ्यांनी ते भूत घालवायचा अयशस्वी प्रयत्न केला. 1967 साली त्याचा अर्धाच देह कॉरिडॉर मधे फिरताना दिसला.

आणखी दोन भुतं एलिझाबेथ स्पेंसर आणि तिच्या प्रेमीची आहेत. हे दोघेही 1667 मधे मेले. एलिझाबेथ त्या वेळच्या कॉलेजच्या मास्टरची मुलगी होती. तेव्हा कॉलेजच्या आवारात मास्टरची बायको व मुलगी या दोनच स्त्रिया होत्या. कॉलेज मुलिंना शिकायला परवानगी देत नसे तेव्हा. जेम्स बेट्स नावाचा एक विद्यार्थी तिच्या प्रेमात पडला. ते दोघे बर्‍याच वेळेला एकत्र चहा घेत असत. एकदा ते चहा घेत असताना बापाचा आवाज ऐकू आल्यामुळे तिने घाईघाईनं जेम्सला कपड्याच्या कपाटात बंद केलं. नंतर ती थोडा वेळ बाहेर गेली. ते कपाट फक्त बाहेरून उघडणारं असल्यामुळे तो आत गुदमरून मेला. ते तिच्या मनाला इतकं लागलं की तिनं त्याच दिवशी छपरावरून खाली उडी मारून आत्महत्या केली. त्यांची भुतं ख्रिसमस ईव्हला चालतात. 1930 मधे त्या काळच्या सर विल स्पेंस नामक मास्टरने 'जो कुणी भुतांच्या अफवा पसरवेल त्याची हकालपट्टी केली जाईल' असा सज्जड दम दिल्यामुळे भूतदर्शन कमी झालं.

होमर्टन कॉलेज मधे मॅट्रिक्युलेशनच्या जेवणानंतर नवीन विद्यार्थ्यांना दोन रांगात उभं रहायला सांगतात आणि त्यांना होमर्टनच्या शिंगातून वाईन प्यायला लावतात. होमर्टन शिंग हे एक आफ्रिकेतल्या गाईचं शिंग आहे, त्याच्या काही भागावर चांदीचं नक्षीकाम आहे. वाईन पिताना ते एकमेकांशी अ‍ॅंग्लो-सॅक्सन भाषेत ओरडून बोलतात. त्यातला एक वाक्प्रचार म्हणजे आपल्याकडे भेटल्यावर जसं 'रामराम' म्हणतात तसं त्या भाषेत "Wassail!" म्हणतात तर उत्तरादाखल "Frith and Freondship sae th'y'" म्हणजे 'peace and friendship be with you' म्हटलं जातं. हल्ली विद्यार्थी टेबलवर समोरासमोर बसतात व त्यांच्या स्वतःच्या ग्लासमधून वाईन पितात. कारण त्या शिंगातून वाईन प्यायल्यामुळे बरेच विद्यार्थी एकदम आजारी पडायला लागल्यामुळे ती प्रथा बंद झाली. या आजाराला 'फ्रेशर्स फ्लू' म्हंटलं जातं.

केंब्रिजचं ट्रिनिटी कॉलेज (ऑक्सफर्ड मधे पण याच नावाचं कॉलेज आहे) हे न्युटन व रामानुजन सारख्या थोर गणितज्ज्ञांनी गाजवलेलं कॉलेज आहे. इथे मॅट्रिक्युलेशनच्या जेवणानंतर विद्यार्थी एक 'ग्रेट कोर्ट रन' नामक शर्यत खेळतात. ग्रेट कोर्ट हा कॉलेजचा सगळ्यात मोठा क्वाड, याच्या सर्व बाजुंची बेरीज सुमारे 367 मिटर्स भरते. बाराचे ठोके पडायला सुरुवात झाली रे झाली की पळायला लागायचं आणि शेवटचा ठोका पडायच्या आत पूर्ण 367 मीटर पळायचं अशी ही शर्यत आहे. सगळे ठोके पडायला सुमारे 43 सेकंद लागतात.

दर वर्षी जूनच्या एका रविवारी ट्रिनिटी कॉलेजचा कॉयर बरोबर दुपारी 12 वाजता एक छोटी संगीत मैफिल सुरू करतो. अर्धा कॉयर मुख्य दरवाजाच्या वरच्या मनोर्‍यावर तर उरलेला अर्धा घड्याळाच्या मनोर्‍यावरून गातात. दोन्ही मनोर्‍यातलं अंतर 60 मिटर आहे त्यामुळे ऐकणार्‍याला एक वेगळाच अनुभव मिळतो. अर्धी अधिक मैफिल संपते न संपते तोच केंब्रिज विद्यापीठाचा ब्रास बॅंड कॅम नदीच्या पलिकडील क्वीन्स कॉलेजच्या मनोर्‍यावरून मैफिलीत भाग घेतो. त्याच दिवशी नंतर ट्रिनिटी कॉलेजचा कॉयर अजून एक मैफिल सादर करतो. पण ही कॅम नदीतल्या कंदिलांनी सजवलेल्या अनेक पंटावरून होते. पंट ही एक प्रकारची होडीच असते जी नावाडी एक लांबलचक बांबू पाण्याच्या तळाशी रोवून ढकलतो. हा कॉयर माड्रिगल गाणी म्हणतो.

ट्रिनिटी कॉलेज 1546 मधे आठव्या हेंरी राजाने स्थापन केलं. कॉलेजच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर त्याचा हातात राजदंड घेतलेला पुतळा आहे. खूप वर्षांपूर्वी काही खोडसाळ विद्यार्थ्यांनी तो राजदंड काढून तिथे खुर्चीचा पाय ठेवला, तो अजूनही तसाच आहे. 1980 मधे काही विद्यार्थ्यांनी तो पाय काढून तिथे सायकलचा पंप ठेवला पण कॉलेजने परत तिथे दुसरा पाय आणून बसवला. विद्यार्थ्यांचा अजून एक गमतीशीर खेळ म्हणजे एखादी सायकल झाडाच्या फांद्यामधे उंच टांगून ठेवणे हा आहे. हिवाळ्यात जेव्हा पानं झडतात तेव्हा ती दिसायला लागते. मग कॉलेज ती काढून टाकते. विद्यार्थी अजून एक सायकल जमेल तेव्हा टांगतात.

-- समाप्त --

Thursday, October 24, 2019

प्रेमा तुझा गंज कसा?

'हॅलो! कोण बोलतंय?'.. राजेशनं आवाज बदलून बबिताचा फोन घेतला.
'हॅलो! मी बबिता बोलतेय! राजेशला फोन द्या जरा!'
'सॉरी मॅडम! पण राजेश सर प्रचंड कामात आहेत. काही मेसेज आहे का? ते नंतर फोन करतील'.. बबिताला राजेशकडच्या या नवीन असिस्टंटने थोडं संभ्रमात टाकलं खरं पण लगेचच तिची पेटली.
'राजेsssssश! यू ब्लडी प्रिक! हौ कुड यू?'
'हाsssssय बब्बड!' .. राजेशनं आवाजात खोटं खोटं मार्दव आणलं. 
'अरे हाय काय म्हणतोस? स्टुपिड!!'.. बबिताचा चढलेला सूर राजेशला अपेक्षितच होता.
'हाय नाहीतर काय बाय म्हणू?'.. विनोद करून ताण सैल करायच्या प्रयत्नाला यश मिळालं नाही.
'तू माझ्या पेंटिंगच्या एक्झिबिशनला यायचं प्रॉमिस केलं होतंस! मी सकाळी तुला रिमाईंड केलं होतं. तरिही यू लेट मी डाउन! का? का?'.. बबिता सात्विक संतापाने बोलत होती त्यात तिला मागून एका बाईचा आवाज ऐकू आला व ती दचकली.  म्हणजे तिला मिळालेले रिपोर्ट खरे होते तर!
'आयॅम सॉरी गं बब्बड! पण मला प्रचंड काम आहे इथे! अक्षरशः चहा घ्यायला पण वेळ नाही गं! आणि मला कुठं काय कळतंय त्यातलं?'.. राजेश काकुळतिच्या सुरात म्हणाला.
'मग तू मला तुझ्या कविता का पाठवतोस मला समजत नाहीत तरी? शेम ऑन यू! सेल्फ सेंटर्ड हिपोक्रिट! सगळं मी, माझं, माझ्यासाठी! बाकीचे सगळे लाईक डर्ट!'
'अगं खरंच काही कळत नाही! मागच्या वेळेस तू काढलेलं ते चित्र मला अजून आठवतंय.. दोन चौकोन, त्यांच्या मधून जाणार्‍या दोन आडव्या आणि चार उभ्या रेघा! इकडे तिकडे वर्तुळं आणि चित्रविचित्र शेप! याचा काय अर्थ लावणार, सांग ना?'
'अरे ते पेंटिंग बघून मनात ज्या फिलिंग येतात तो त्याचा अर्थ! मागे पण सांगितलंय तुला मी हे!'
'मला तसली चित्रं बघितल्यावर फाडून फेकून द्यायचं फिलिंग येतं!'.. राजेश चुकून खरं ते बकला.
'......यू आर सोssss मीन! खूप इन्सल्ट ऐकून घेतले मी!'
'ओह! सॉरी बब्बड मला अगदी तसं म्हणायचं नव्हतं हं!'
'दॅट्स इनफ! डोंट ट्राय टॉकिंग टु मी! एव्हर! लूझर!!'.. फोन कट झाला.

------***-----------***---------

'हो! हो! उद्या काही स्टंटचं शूटिंग आहे तर मग ये उद्या. तिथे बोलू पुढच्या प्रोजेक्टबद्दल. ओके?'.. नमिता फोनवर कुणाशी तरी बोलत असताना तिला बबिता आलेली दिसली. तिला हातानेच बसण्याची खूण करत तिनं बोलणं चालू ठेवलं.
'......'
'उद्या सकाळी 8 वाजता. आणि हे बघ! डोंट बी लेट हं मागच्यासारखा, ओके?'
'काय कशी आहेस तू बबडे?'.. मोबाईल ठेवून हसत नमितानं विचारलं.
'डोंट स्माईल हं नमडे! आयॅम मॅड अ‍ॅट यू!'
'का?'.. नमिता गंभीर झाली.
'अगं का काय, का? तू येणार होतीस एक्झिबिशनला!'
'येस! येस! माझ्या पर्फेक्ट लक्षात होतं पण राजेश केम विथ मूव्ही टिकिट्स अगदी 11थ अवर, युनो?'
'व्हॉट? राजेश आणि तू? ओ माय गॉड! नो वंडर!'.. बबितानं डोकं गच्च पकडलं.
'हो, मी आणि राजेश! आणखी कुणा बरोबर जाणार मी?'.. नमिताचं निरागस स्पष्टीकरण ऐकून बबिताचा संयम सुटला.
'म्हणजे? संदीपचं काय झालं?'..
'ओ! तो! मी डंप केलं त्याला हेहेहे!'
'व्हॉट? व्हाय?'
'एक नंबर कॉवर्ड गं तो! बॉडी चांगली मस्त, सिक्सपॅक एन ऑल पण फुल्टू कॉवर्ड. युनो?'
'ए! पण हाऊ डिड युनो?'
'हा हा हा हा! अगं मी ड्रामा केला, युनो! माझ्या एका स्टंटमनलाच माझी पर्स चोरायला सांगितलं. आणि युनो संदीप? गॉट शिट स्केअर्ड! हाहाहा! संदीप स्टॅमर करायला लागला, युनो? हाहाहा! सो फनी! समहाऊ त्याला 'ए! ए! ए! क् क् क्या कर रहा है बे?' म्हणाला तर त्यानं सुरा दाखवला. ओमायगॉड! सो फनी! मी हसणं दाबत होते, युनो, ट्राईंग टु लुक स्केअर्ड एन ऑल! पण सुरा बघितल्यावर संदीप जे घाबरून पळत सुटला ते बघून आय जस्ट कोलॅप्स्ड लाफिंग! हा हा हा हा! तेव्हा राजेश तिथे आला आणि त्यानं त्याच्याशी थोडी मारामारी तरी केली. पर्स घेऊन ही रॅन अवे पण ती मला परत मिळणार होतीच. बट राजेश शोड करेज!'..
'नमे! तू माझा बॉयफ्रेंड स्टील केल्याचं मलाच सांगते आहेस, किती शेमलेस गं तू? आपण दोघी फ्रेंड्स आहोत.. लाईक फॉर एजेस!! तरी पण तू डिच केलंस मला आणि हर्ट केलंस!!!!'.. बबितानं वैतागून टेबलवर डोकं आपटलं.
'ऑ! तुझा बॉयफ्रेंड? ओssss येस, तो पण राजेशंच आहे नाही का! हॅ! हॅ! तो नाही! अगदीच सिसी गं तो! अंधारात एकटा जायला टरकतो तो! ए, सॉरी हं कंफ्युजन बद्दल! माझा राजेश चांगला 6 फुटी उंच आणि एकदम शेपमधे आहे.'
'थँक गॉड! आयॅम सो रिलिव्हड!'
'ए! तुला खरंच वाटलं?'
'अगं मला ना राजेशबद्दल खूप डाउट्स आहेत सध्या! तो चेंज झालाय, युनो? सारखा बिझी आहे म्हणतो, मला अव्हॉइड करतो. काल एक्झिबिशनला पण आला नाही प्रॉमिस करून सुद्धा! मेबी हि इज सिइंग समवन! काय करावं कळत नाहीये गं मला!'.. बबिता अगतिक झाली.
'डंप हिम!'
'डंप हिम? जस्ट लाईक दॅट? नाही गं, तसा चांगला आहे तो! काय मस्त डोळे आहेत त्याचे. व्हेरी एक्सप्रेसिव्ह!'
'तुला रिअली रिअली वाटतंय का की हि इज सिइंग समवन?'
'हो! त्याला फोन केला ना की कधी कधी मागून गर्ली व्हॉईस ऐकू येतो, युनो? माझ्या काही फ्रेंड्सनी पण कन्फर्म केलं तसं!'
'बबडे! माझ्या एखाद्या स्टंटमनला सोडू का त्याच्यावर? सुरा दाखवून खरी खरी माहिती काढून आणेल तो!'
'ओ! नो! नो! नो! तुला राजेश माहिती नाही. त्याच्या घरात ना, खूप हिड्न कॅमेरे आहेत. त्यातलं रेकॉर्डिंग पोलिसांकडे गेलं तर यू वुड बी लाईक प्रिझनमधे'
'मग काय करणारेस तू?'
'काय करावं? डोंट नो! ट्रुथ समजण्यासाठी मी त्याच्या बेडमधला ढेकूण पण व्हायला तयार आहे बघ!' 
'हिड्न कॅमेरा? मायक्रोफोन?'
'त्याला ते ठेवताना कळेल गं! काहीतरी असं पाहिजे की तो सस्पेक्ट नाही करणार, युनो.'
'हम्म्म्म्म! एखादी सेक्रेटरी पाठवली त्याच्याकडे तर?'
'पण अगं तो आहे फार फिनिकी. जराशी मिस्टेक झाली ना तरीही तो तिचं लाईफ मिझरेबल करेल.'
'हाँ! आयडिया! आपण एक ह्युमन लाईक रोबॉट पाठवू या का?'
'नमडेsss! पर्फेक्ट! तो पक्का टेक्नोक्रॅट आहे. त्याला आवडेल एखादा रोबॉट! पण तो मिळेल कुठे?'
'अगं! संदीपची कंपनी बनवते रोबॉट! त्याला हवेच असतात गिनिपिग्ज! मी बोलते त्याच्याशी! तू राजेशला पटव, ओके?'
'पण तू त्याला डंपलायस ना? तो का हेल्प करेल आपल्याला?'
'अगं त्याला अजून होप्स आहेत हा हा हा!'
ओके! मी बोलते राजेशची!'

------***-----------***---------

'डिलिव्हरी साहेब! इथे सही करा.'.. दारातल्या डिलिव्हरी मॅनने पुढे केलेल्या कागदावर न बघता राजेशनं सही केली. त्यानं सुमारे तीन फुटी बाहुली हातात देताच, राजेश चमनचिडीसारखा उडाला आणि वैतागून म्हणाला.. 'हे काय?'
'तुमची डिलिव्हरी साहेब!'.. त्यानं पुढे केलेल्या डिलिव्हरी चलानकडे राजेशनं डोळे फाडफाडून बघितलं. त्यावर त्याचंच नाव आणि पत्ता होता.
'हे कसं शक्य आहे? असली बाहुली मी ऑर्डर करेन असं वाटतं का तुला?'
'साहेब! ते मी कसं सांगणार? कुणाचं काय तर कुणाचं काय!'.. तो डोळे मिचकावत मिष्किलपणे म्हणाला. राजेशनं तणतणत दार आपटलं व लगेच रहस्यभेद करायला बसला. अ‍ॅमेझॉन वर त्याच्याच अकाउंट मधे ८ दिवसांपुर्वी सकाळी ६:१७ वाजता तीन फुटी रॅपुंझेल बाहुलीची ऑर्डर सोडल्याचं तर दिसत होतं. 'सकाळी ६:१७? कसं शक्य आहे? आपण तर उठतच नाही इतक्या पहाटे! ऑर्डर दिली कुणी.. आयलाssss! अकाउंट हॅक झालं की काय?'... राजेशसारख्या डेटा सिक्युरिटी संबंधीची कामं घेणार्‍या व्यावसायिकाला स्वतःचं अकाउंट हॅक होणं हे पोलिसाला त्याचं पाकीट मारलं जाण्याइतकं लांच्छनास्पद होतं. राजेश डोकं टेबलावर आपटायला जातोय न जातोय तोच त्याचं लक्ष पेपरातल्या फोटोकडे गेलं. तो त्याच बाहुलीचा होता. कुतुहल जागृत होऊन त्यानं ती बातमी वाचली आणि त्याला जे समजलं ते विलक्षण होतं. याच बाहुलीच्या खूप ऑर्डरी अ‍ॅमेझॉनला आल्या होत्या. कारण एक छोटी मुलगी! ती अलेक्सा बरोबर गप्पा मारता मारता म्हणाली.. 'अलेक्सा, मला तीन फुटी रॅपुंझेल आण'. अलेक्सानं तत्काळ अ‍ॅमेझॉनला ऑर्डर सोडली. डिलीव्हरी आल्यावर तिच्या आईला नक्की काय भानगड झालीये ते समजलं. मग ही हकीकत एका बातमीदाराने टीव्हीवर सकाळी ६ च्या बातम्यांमधे 'अलेक्सा, मला तीन फुटी रॅपुंझेल आण' या वाक्यासकट सांगितली. त्यामुळे ज्या ज्या घरांमधे ते चॅनल चालू होतं त्या त्या घरातल्या अलेक्सांनी पण भराभर तीच ऑर्डर सोडली. आपल्या अलेक्साला कुठून झटका आला ते रहस्य उलगडल्यावर भडकलेला राजेश स्वत:शीच हसला आणि फ्रीज मधल्या बर्फाइतका थंड झाला. ती बाहुली अ‍ॅमेझॉनला परत करण्यासाठी तो फोन लावणारच होता पण तेव्हढ्यात त्याला ती वैतागलेल्या बबिताला देऊन तिला शांत करायची कल्पना सुचून त्याचा चेहरा खुलला. बबिता राजेशची पाचवी गर्लफ्रेन्ड! गर्लफ्रेन्ड टिकवणं तर लग्नाची बायको टिकविण्यापेक्षा कठीण!! आता ही अनायासे मिळालेली बाहुली तिला भेट देऊन तह करण्याची चालून आलेली चांगली संधी राजेश कसा सोडणार? तडकाफडकी राजेशनं अ‍ॅमेझॉन मधली क्रेडिट कार्डची माहिती काढून टाकली आणि गुरकावला.. 'अ‍लेक्सा!'

'हेलो राजेश!'... आपण काही गोंधळ केला आहे किंवा काय हे अर्थातच तिच्या गावी पण नव्हतं. तिचं गाव कुठलं हाही एक मूलभूत प्रश्न आहे म्हणा!
'तुला काहीही अक्कल नाही. तू काय गोंधळ केलाहेस ते समजलंय का तुला?'
'सॉरी! तू काय बोलतो आहेस ते मला समजलं नाही.'
'जाऊ दे! तुझी पर्चेसिंग पॉवर मी काढून घेतली आहे. आता तुझ्यापेक्षा सिरीला जास्त कामं सांगणार आहे मी!'
अलेक्सा काहीच बोलली नाही पण राजेशला ती 'त्या सिरीला? म्हणजे माझ्या सवतीला?' असं काहीतरी असुयेनं म्हंटल्याचा भास झाला. त्यानं तिकडे दुर्लक्ष केलं कारण बबिताला आणखी न भडकवता जेवणाचं आमत्रण कसं द्यावं ही मोठी विवंचना होती त्याच्यापुढे! फोन करण्याचं धाडस नसल्यामुळे त्यानं सिरीला तिला इमेल करायला सांगितलं.

------***-----------***---------

'राजेश, तुला एक इमेल आली आहे'... आयपॅड निद्रिस्त सिरी जागी झाली.
'हम्म! कुणाची आहे?'.. राजेश तंद्रीत म्हणाला.
'दादाभाई दुधबाटलीवाला फ्रॉम हॉट स्कॅन सिक्युरिटी सर्व्हिसेस!'
'च्यायला! त्याला काय धाड भरलीये आत्ता? चांगला झोपलो होतो.'... रात्रीच्या जागरणामुळे राजेश पेंगुळलेल्या आवाजात म्हणाला.
'माफ कर! मला तू काय म्हणतो आहेस ते समजलं नाही!'.. सिरीचा थंड प्रतिसाद.
'कंप्लीट अंधार आहे तुझा सिरी! मेल वाचून दाखव बरं!'
'हे तू काय म्हणतोयस राजेश? तुझं डोकं ठिकाणावर आहे का?'
'हाऊ डेअर यू से दॅट, सिरी?'.. राजेश डोळे वटारून आयपॅडकडे पहात ओरडला.
'माफ कर! मला तू काय म्हणतो आहेस ते समजलं नाही!'.. सिरीचा परत एक थंड प्रतिसाद.
'सिरी, तू काय म्हणालीस?'
'माफ कर! मला तू काय म्हणतो आहेस ते समजलं नाही!'.. सिरीचा परत एक थंड आवाज! कधीच चढ्या स्वरात न बोलणारा आवाज स्त्रीचा कसा असू शकतो?
'काय थंड आहेस गं तू? डोकं फ्रिज मधे ठेवलेलं असतं काय सारखं? त्याच्या आधीssss काय म्हणालीस ते सांग!'
'मी ती इमेल वाचून दाखवली. परत वाचू?'.. सिरीचा तोच भावनाशून्य स्वर!
'नक्कोssss! मी त्याला नक्की काय इमेल पाठविली होती, ती वाच!'.. राजेश डोकं गच्च धरून ओरडला.

अचानक सुरू झालेल्या घुंईsssssss आवाजामुळे सिरी काय म्हणाली ते त्याला समजलं नाही. त्यानं वैतागून आवाजाकडे बघितलं तर त्याचा झाडू मारणारा रोबॉट जागा झाला होता. राजेश एक नंबरचा टेक्नोक्रॅट माणूस! मित्रांमधे टेक्नोक्रॅक म्हणून प्रसिद्ध होता! नवीन आयफोन लाँच व्हायच्या आदल्या दिवसापासून तासनतास रांगेत उभं रहाणार्‍या अनेक येड्यांपैकी हा पण एक! सगळ्या अत्याधुनिक हायटेक गोष्टींचा संग्रह करणे, त्याबद्दल वाचणे आणि त्यावर बढाया मारण्याची फार हौस होती त्याला! एकदा तर ड्रायव्हरलेस कार पण ट्रायलसाठी आणली होती त्यानं! पण सर्व लॉजिकला व नियमांना फाटा देऊन चालणार्‍या भारतातल्या ट्रॅफिक पुढे ती अगतिक होईल हे त्याच्या लक्षात नाही आलं. पहिल्यांदा बाहेर काढल्यावर पहिल्याच चौकात सर्व बाजूंनी येणार्‍या वाहनांमुळे ती जी थिजली ती त्याला स्वतःलाच घरी चालवत आणायला लागली.. हजार वेगवेगळ्या वॉर्निंगा ऐकत.
'हा आत्ता कसा सुरू झाला? त्याला बंद कर बरं आधी!'.. राजेशनं सिरीला फर्मान सोडलं.
'ओके राजेश, शटिंग डाउन झाडू रोबॉट! तो दुपारी २ वाजता काम सुरू करतो.'
'कुणी ठरवली मला न विचारता? सकाळी ८ ची असायला पाहीजे.'
'तू काल दुपारी २ ठरवलीस'
'मी? शक्यच नाही. मला दुपारी त्याची कटकट नको असते. काल धूळ फार वाटली म्हणून त्याला झाडायला सांग असं सांगितलं मी तुला'
'हो, पण त्या नंतर मी तुला विचारलं हीच वेळ रोजच्या सफाईची ठेवू का, तर त्याला तू हो म्हणालास.' .. पुराव्या दाखल सिरीनं कालचं संभाषण ऐकवलं.
'हायला! तू हे सगळं रेकॉर्ड करून कुठे ठेवतेस?'.. आपल्या मेंदू मधे बॅड सेक्टर निर्माण होऊन इतका मेमरी लॉस झालाय हे पाहून राजेश चपापला.
'क्लाऊड मधे'
'ओ माय गॉड! मग तो क्लॉऊड विरघळला की माझ्या डेटाच्या धारा लागतील ना गांवभर!'
'घाबरू नकोस! सगळा डेटा एन्क्रिप्टेड आहे.'
'बरं! बरं! एन्क्रिप्शनचं कौतुक मला नको सांगूस! मी तेव्हा चुकून हो म्हणालो होतो. आता परत सकाळी ८ ची वेळ करून टाक.'
'ओके राजेश, झाडू रोबॉट सेट फॉर ८ ए एम!'
'हां! आता ती नवीन इमेल वाच.'
'देअर आर नो न्यु इमेल्स!'
'कंप्लीट अंधार आहे तुझा सिरी! ती मघाचीच मेल परत वाचून दाखव बरं!'
'हे तू काय म्हणतोयस राजेश? तुझं डोकं ठिकाणावर आहे का?'
'ती नाही, हरे राम! दादाभाईला मी काय इमेल पाठविली होती ती!'
'हेल्लो बब्बू! या रविवारी लंच टाईमला फ्री आहेस का?'
'बोंबला! बबिताची इमेल चुकून दादाभाईला गेली वाट्टं! श्याssss!'..गर्लफ्रेंडशी भांडण झालं की पीसीमधे व्हायरस शिरल्यासारखी राजेशची अवस्था होते. कामात मुळीच लक्ष लागत नाही. भलत्याच फायली उडवणे, एकाची इमेल भलत्यालाच पाठवणे, महत्वाची कागदपत्रं हरवणे, कामात अनंत चुका करणे इ. इ. अनेक नसतीअरिष्टं तो निर्माण करून ठेवतो. पण पीसीला जसं व्हायरसाचं गांभीर्य समजत नाही तसंच राजेशचं होतं.
'सिरी, ती इमेल तुला चुकून पाठवली गेली अशी दादाभाईला एक इमेल पाठव!'
'ओके राजेश! डन!'
'आणि हेल्लो बब्बू! या रविवारी लंच टाईमला फ्री आहेस का? ही इमेल बबिताला परत पाठव'
'ओके राजेश! डन!'
------***-----------***---------

'राजेश, तुला एक इमेल आली आहे'... सिरी रेकॉर्ड केलेल्या रेल्वेच्या निवेदना सारख्या थंड एकसुरी आवाजात बरळली.
'अरे वा! बब्बूची असेल. वाच वाच'.. राजेश प्रफुल्लित झाला.
'हे तू काय म्हणतोयस राजेश? तुझं डोकं ठिकाणावर आहे का?'
'आँ! असं बब्बू म्हणाली?'
'नाही. दादाभाई दुधबाटलीवाला फ्रॉम हॉट स्कॅन सिक्युरिटी सर्व्हिसेस!'
'च्यामारी! परत तोच? आता काय झालं त्याला? मघाशी तू त्याला सॉरीची इमेल पाठवलीस ना?'.. राजेशला कसलीच टोटल लागेना.
'हो!'
'मग त्यावर त्याचं परत हेच उत्तर?'
'नाही.'
'मग माझ्या कुठल्या इमेलचं हे उत्तर आहे?'
'हेल्लो बब्बू! या रविवारी लंच टाईमला फ्री आहेस का?'
'हायला! ही परत त्याला कशी गेली? मी बब्बूला पाठवायला सांगितली होती ना?'.. राजेश चडफडला.
'हो'.. सिरी निर्विकारपणे उत्तरली.
'अगं मग त्याला कसं गेलं? बब्बूचा इमेल अ‍ॅड्रेस सांग बरं!'
'दादाभाई.दुधबाटलीवाला@हॉटस्कॅनसिक्युरिटी.कॉम'
'तरीच! सगळ्या बब्बूच्या इमेला त्याला जातायत. बब्बूचा इमेल अ‍ॅड्रेस बबिता@जीमेल.कॉम असा बदल आता'.. राजेशनं जोरात टेबलावर डोकं आपटलं. 'आणि दादाभाईला परत एकदा सॉरी म्हण. आणि बब्बूला ती इमेल पाठव.'
'ओके राजेश! अ‍ॅड्रेस चेंज्ड टू बबिटा@जीमेल.कॉम!'
'बबिटा? टा? हे तिनं ऐकलं तर टांग तोडेल ती तुझी! हॅ! तुम्हा अमेरिकनांना आमचे उच्चार शिकवणं हे उंदराला भुंकायला शिकविण्याइतकं दुरापास्त आहे!'
'माफ कर! मला तू काय म्हणतो आहेस ते समजलं नाही!'.. सिरीच्या थंड प्रतिसादाकडे त्यानं दुर्लक्ष केलं.
'राजेश, तुला एक इमेल आली आहे'... सिरी सुमारे २० मिनिटांनी परत जागी झाली.
'अरे वा! आता नक्की बब्बूची असेल. वाच वाच'.. राजेश खुलला.
'राजेश, तू एव्हढ्यातल्या एव्हढ्यात दोन वेळा चुकीची इमेल पाठवलीस ज्या दुसर्‍या लोकांना जाणं अपेक्षित होतं हे तू स्वतःच कबूल केलं आहेस. अशा प्रकारे बेशिस्त आणि बेजबाबदारपणे काम करणार्‍या माणसाला आमच्या कंपनीच्या डेटा सिक्युरिटीचं काम देणं आम्हाला धोकादायक वाटतं. तेव्हा आम्ही तुझ्याबरोबरचं कॉन्ट्रॅक्ट रद्द करू इच्छितो. कॉन्ट्रॅक्ट प्रमाणे आम्ही एक महिन्याची नोटीस देणं अपेक्षित आहे. ही इमेल ती नोटीस आहे याची नोंद घ्यावी.'

सिरीनं ती इमेल वाचल्यावर राजेशनं जोरात टेबलावर मूठ आपटली, त्यामुळे टेबलावरच्या सिरीला भुकंपाचा धक्का बसला.
'धिसिज ऑल युवर फॉल्ट, सिरी! तू काय आणि ती अलेक्सा काय! दोघी सपशेल बिनडोक आहात! मला आता कुणी तरी डोक्यानं बरा असलेला शोधायला पाहीजे.'..  मग राजेशने एक सुस्कारा सोडून कॉन्ट्रॅक्टचा विचार बळंच दूर ढकलला तसा बबिताचा विचार पुढे आला. शेवटी धीर करून त्यानं तिला फोन लावला आणि नाक घासत सतरा वेळा माफी मागत एक लंचची डेट मागितली. तिलाही तेच हवं होतं पण ते सरळपणे सांगेल ती स्त्री कुठली? रुसल्याचं प्रचंड नाटक करीत, राजेशला बरीच रदबदली करायला लावत तिनं शेवटी खूप उपकार केल्यासारखं करून ते मान्य केलं.
------***-----------***---------

राजेशनं एका फाईव्ह स्टार हॉटेलात जेवायचा बेत आखला होता. बबिता मुद्दाम अत्यंत आकर्षक वेशभूषा व केशभूषा करून आली होती. पण राजेशच्या ते मुळीच लक्षात आलं नाही, त्यामुळे ती खट्टू झाली. जेवण झाल्यावर राजेशनं एक कागद तिच्याकडे सरकवला. खरं तर ते 'डाव मांडून भांडून मोडू नको' याचं विडंबन होतं. पण इंग्रजी माध्यमात शिकलेल्या बबिताला विडंबन प्रकरण माहीत नसल्यामुळे तोही त्याला कविताच म्हणायचा.
'बब्बू! माझी ही नवीन कविता तुला नक्की आवडेल बघ.'

सदा घालून पाडून बोलू नको
वात आणू नको, वात आणू नको!

घासली आजची सर्व भांडी जरी
आदळली पुढे तीच माझ्या तरी
भिंग लावून तू डाग शोधू नको, शोधू नको
वात आणू नको

हक्काचा हमाल तूच केला मला
कौतुकाने सदा भार मी वाहिला
मॉलोमॉली मजसी तू पिदवु नको, पिदवु नको
वात आणू नको!

ठेवणे मनी एक नि वेगळे बोलणे
माझ्या भाळी नित्य भंजाळणे
उमजे ना मजला म्हणुनि  भडकू नको, भडकू नको
वात आणू नको!

बबितानं ते वाचलं पण तिला त्यातली गंमत समजली नाही. कारण तिला मराठी गाण्यांचा गंध नव्हता! राजेश एक 'सिरीयल विडंबनकार' असल्यामुळे सतत विडंबनज्वरानं फणफणलेला असायचा! पण तसं हे निरुपद्रवी विडंबन, बबिताला वाटलं, तिलाच उद्देशून केलंय! वाक्यांचा सरळ अर्थ घेईल तर ती स्त्री कुठली? रसग्रहण करणार्‍याला जसे कवीच्या मनात असलेले नसलेले सर्व अर्थ दिसतात तसंच स्त्रीचं पण आहे. मग काय? झाली खडाजंगी!

'मला मिनिंग नाही समजलं पण इतकं समजलं की मीच नेहमी भांडण करते. आणि यू आर लाईक अगदी साळसूद डिसेंट बॉय! अ‍ॅन्ड यु हॅव टु पुटप विथ मी! आय वंडर, का मी अ‍ॅग्री केलं इथं यायचं?'.. बबिता ब्लड बॉईल झालं.
'हो! हो! हो! बब्बू!'... राजेश तिची 5000 ची माळ थांबविण्यासाठी उद्गारला.
'डोंट कॉल मी बब्बू!'.. ती फणकारली.
'बरं! नाही कॉलत! पण ते तुला उद्देशून नाहीये बाई! ते मराठीतलं एक फेमस गाणं आहे त्याचा अर्थ मी जरा बदललाय. ओके?'
'उगाच फेका मारू नकोस. इतका ब्लाईंड आहेस तू!! माझा न्यू ड्रेस पण तुला दिसला नाही अजून!'.. अच्छा! तर खरं कारण हे होतं तर! बाईच्या वंशाला गेल्याशिवाय तिच्या डोकं नामक हार्डवेअरचं विश्लेषण करणं शक्य नाही याची जाणीव राजेशला झाली.
'ऑ! नवीन?? असा होता ना तुझा एक?' .. काही कारण नसताना राजेश तिच्या वॉर्डरोबबद्दलचं आपलं ज्ञान पाजळायला गेला. आवडला नाही तरी मुकाटपणे ड्रेसचं कौतुक करण्याचं शहाणपण यायला एखाद्या स्त्रीच्या दीर्घ सहवासाची गरज होती.. 
'नाही रे बाबा! तुला भलत्याच कुठल्या तरी पोरीचा आठवतोय नक्की!'
'माझ्याकडे तू सोडून कुणाकडेही बघायला वेळ पण नाही!'
'खरं?'
'अगदी तुझी शप्पथ!'
'ओके! फर्गिव्हन!'
'थांब मी तुझ्यासाठी खास एक प्रेझेंट आणलंय ते घेऊन येतो. मग कळी खुलेल तुझी!'.. राजेश बाहेर जाऊन ती रॅपुंझेल घेऊन आला.
'टडाsssss!'.. बाहुली बघितल्यावर ती खूष होऊन आनंदाने चित्कारेल या अपेक्षेने त्यानं तिच्या हातात दिली.
'ही तू माझ्यासाठी घेतलीस?'.. तिनं अगदी थंडपणे विचारलं.
'हो! म्हणजे काय? तुझ्यासाठी नाहीतर काय माझ्यासाठी?'.. तिच्या थंडपणामुळे तो निराश झाला.
'अगदी खरं?'
'अगदी तुझी शप्पथ!'
'लायर! कधी तरी खरं बोल की रे! व्हाय? व्हाय? डु यु हॅव टु लाय? यु आर सोssss नाईव्ह!'
'अगं! आई शप्पत मी तुझ्यासाठी घेतली आहे ही!'.. मनातल्या मनात 'आयला! हिला कसं समजलं हे?' असा विचार करीत राजेश बरळला. एखाद्याचं डोकं हॅक करून त्यातले विचार बघायची टेक्नॉलॉजी असती तर ती राजेशने काय वाट्टेल ते करून मिळवली असती.
'राजेश! प्लीज! तुला वाटते तितकी डंब नाहीये रे मी! मी पण ती न्यूज ऐकलीये. आय नो अलेक्सा बॉट धिस सेम थिंग सगळीकडे, ओके?'
'सॉरी! सॉरी! सॉरी! सॉरी! बब्बू! काय सांगू अगं! मला तुला काहीही करून खूष करायचं होतं!'
'हम्म्म! मग एक्झिबिशनला यायचं होतंस! नुसते एक्स्क्युजेस दे तू!'
'अगं! मला सिरीयसली खूप काम होतं नेमकं! आयॅम रिअली सॉरी!'
'काम! काम! काम! कामपिसाट आहेस तू!'
'कामपिसाट? बब्बू, तू चुकीचा शब्द वापरते आहेस इथे! त्याचा तुला वाटतोय तो अर्थ होत नाही.'.. राजेशला घाम फुटला.
'आय डोंट केअर व्हॉट इट मीन्स! तुला समजलंय, व्हॉट आय मीन! दॅट्स इनफ!'
'हो! मला समजलंय तुला काय म्हणायचंय ते. पण कामाचं काय करू मी? सोडुन देऊ? बिझनेस मधे असं कसं चालेल?'
'वर्क स्मार्टर! तुला असिस्टंटची नीड आहे. युनो?'
'हॅ! ते सगळे माठ असतात, तुला माहितीच आहे मला किती त्रास झाला आहे त्याचा पूर्वी!'
'ट्राय अ रोबॉट देन!'
'आँ! रोबॉट? तो कुठे मिळणारे मला भारतात?'
'अरे! तुला वाटतं तितकी इंडिया बॅकवर्ड नाहीय1. नमीताचा मित्र संदीप मेक्स देम, युनो? कालच ती मला सांगत होती. तो देतो रोबॉट टेस्टिंगसाठी पण फिडबॅक द्यावा लागेल नंतर!'
'ओ! आय सी! वंडरफुल, आय नो संदीप! माझ्यात वर्गात होता. तेव्हा माझी प्रॅक्टिकल्स कॉपी करायचा, आता रोबॉट कुणाचे कॉपी करतो कुणास ठाऊक! हा! हा! हा! पण देऊ की फिडबॅक त्याला, त्यात काय!! सांग त्याला माझ्याकडे पाठव म्हणून! थॅन्क्यु बब्बू!'

------***-----------***---------

बेल वाजल्यावर राजेशने दार उघडलं.  समोर एका अति सुंदर तरुणीला पाहून तो अचंबित झाला. तिच्या रंगरूपाला कुठेही नाव ठेवायला जागा नव्हती. पण तिच्या दिसण्यातलं आणि हालचालीतलं वेगळेपण जाणवत होतं. त्याच्याकडे रोखलेले भुर्‍या रंगाचे डोळे थोडे निर्जीव वाटत होते व तिची हालचाल होताना मोटरचा घुंई आवाजही स्पष्टपणे ऐकू येत होता. तिची काया तांबूस रंगाची आणि मेटॅलिक वाटत होती. तिनं एक कार्गो पॅन्ट व दोन खिशांचा शर्ट घातलेला होता. वर केसाचा भला मोठा अंबाडा होता. त्याला काय बोलावं ते सुचेना.. तितक्यात तिनेच खास हॉकिंग सदृश एकसुरी आवाजात प्रश्न केला.. 'राजेश ठिगळे इथेच रहातात ना?'. राजेशला ते बोलणं प्रत्येक शब्दाला बाजा फुंकल्यासारखं वाटलं.
'हो! हो! हो! इथेच! इथेच! मीच राजेश ठिगळे आणि आपण?'.. तो मेटॅलिक आवाज ऐकून राजेशला आपण सर्वसामान्य स्त्रीशी बोलत नसून एका रोबॉटशी बोलत आहोत याची जाणीव झाली. पण उत्तर द्यायला जरा उशीर झाला तर तिचा टाईम आऊट होईल या भीतिने तो तत्परतेनं म्हणाला.
'मी प्रेमा! संदीप रोबॉटिक्स प्रायव्हेट लिमिटेड मधून आले आहे.'
'ओह! येस! येस! येस! तो म्हणाला होता पाठविणार आहे म्हणून.. या ना या, आत या!'.. दार धरून राजेश उभा राहिला आणि प्रेमा क्रॅव क्रॅव आवाज करत यांत्रिकपणे पाय पुढे टाकत आत आली व कोचावर बसली.
'डु यू अ‍ॅक्सेप्ट कुकीज?'.. नुकत्याच घरात आलेला तिर्‍हाईत असा काही प्रश्न विचारेल अशी अपेक्षा नसल्याने राजेशनं नुसताच आ वासला. 
'....'.. तो भंजाळलेला पाहून तिनं नवीन Cookie Law प्रमाणे असा प्रश्न सर्व युजरना विचारणं भाग असल्याचं सांगितल्यावर त्याच्या डोक्यात प्रकाश पडला.
'ओह! दोज कुकीज! येस! येस! आय डू अ‍ॅक्सेप्ट! कशा आहात आपण?'.. कुकीच्या गोंधळामुळे आलेलं हसू दाबत तो म्हणाला.
'मी व्यवस्थित चालू आहे!'.. प्रेमाने निर्विकारपणे उत्तर दिलं.
'आँ!'.. राजेश थक्क झाला. एखादी स्त्री इतक्या प्रांजलपणे असं काही एखाद्या तिर्‍हाईताला सांगू शकेल हे त्याला झेपलं नाही. पण लगेचच तिला काय म्हणायचंय ते त्याला उमजलं. वासलेला आ मिटुन तो म्हणाला.. 'पण प्रेमाबाई! तुम्ही काही रोबॉट असाल असं वाटत नाही बुवा!'
'मला प्रेमा म्हणा! मला आदरार्थी बहुवचनात बोलायचं ट्रेनिंग दिलेलं नाही. तेव्हा एकेरीच ठीक राहील.'.. प्रेमाचा बाजा वाजला.
'हं! बर! प्रेमा! काय छान नाव आहे. प्रेमा! प्रेमा, तुझा रंग कसा?'.. अचानक राजेशला नाटकाचं नाव आठवलं.
'तांबडा! माझं शरीर ह्युमनलाईक दिसावं म्हणून प्लॅस्टिक मधे कॉपर घातलं आहे.'
'ओह! मला तो रंग म्हणायचा नव्हता, प्रेमा!'
'पण तू विचारलंस की प्रेमा तुझा रंग कसा?'
'असो! ते विसरून जा! मला सांग तू चालताना तो क्रॅव क्रॅव आवाज का येतो म्हणे?'
'माझे जॉइंट्स सगळे मेटॅलिक आहेत. त्यांच्या फ्रिक्शन मुळे होतो तो आवाज!'
'पण मग तो नेहमी येत रहाणार?'
'तो कमी करायला ऑईल घालावं लागतं. असं!'.. असं म्हणून प्रेमानं खिशातून मोबिल ऑईलची बाटली काढून घटाघटा ऑईल प्यायलं व नंतर तोंडाला लागलेलं पुसलं, ते पाहून राजेशच्या पोटात ढवळून आलं.
'फॅन्टॅस्टिक!'... प्रेमानं त्याला थोडं चालून दाखवलं आणि आवाज कमी झाल्याचं बघून तो अवाक् झाला.
'त्यानं गंज पण लागत नाही.'.. प्रेमानं पुरवणी दिली.
'म्हणजे तुला रोज असं विचारायला हरकत नाही.. प्रेमा, तुझा गंज कसा? हा! हा! हा! हा!'.. राजेशला त्याचा विनोद फारच आवडला.
'मला समजलं नाही!'.. प्रेमा निर्विकारपणे म्हणाली.
'तुला नाहीच समजणार! रोबॉटची विनोदबुद्धी असून असून किती असणार?'.. राजेशचा विखारी खडुसपणा जागा झाला.
'मी रोबॉट नाही, अ‍ॅन्ड्रॉईड आहे! माझं काम काय असणार आहे ते मला सांग!'.. तिनं एक जळजळीत कटाक्ष टाकल्यामुळे राजेश दचकला व विचारात पडला.
'बरं, इकडे ये सांगतो तुला!'.. प्रेमा त्याच्या जवळ गेली. एका खिशातून वायर काढून तिचा प्लग तिनं एका सॉकेटमधे घालून बटण चालू केलं.
'दिवसातून किती वेळा चार्जिंग करायला लागतं तुझं?'
'दोन वेळा'
'बरं, या फाईल मधे माझ्या सगळ्या क्लायंटची लिस्ट आहे. यातच त्यांचे कॉन्ट्रॅक्ट डिटेल्स आहेत, त्या वरून त्याना इंव्हॉईस कधी पाठवायचा ते तुला कळेल.'.. त्यानं स्क्रीन वरची एक फाईल दाखवली.
'कुठे आहे ही फाईल?'.. प्रेमाने विचारल्यावर राजेशने एक्सप्लोअरर उघडून भराभर डिरेक्टर्‍या बदलत तिला फाईल कुठे आहे ते बोटानं दाखवलं.
'सी कोलन बॅकस्लॅश क्लायंट्स बॅकस्लॅश कॉन्ट्रॅक्ट्स अ‍ॅन्ड स्टफ बॅकस्लॅश 2019 बॅकस्लॅश जुलै बॅकस्लॅश करंट क्लायंट्स डॉट डॉकेक्स'.. प्रत्येक डिरेक्टरीवर बोट ठेवत ती वाचत असताना तिच्या हाताचा स्पर्श त्याला झाला. राजेशच्या आधी लक्षात आलं नाही की तो स्पर्श गरम होता पण थोड्या वेळानं त्याची ट्युब लागली.
'तुझा हात गरम कसा?'.. तिचा हात धरून तिच्याकडे संशयानं पहात तो म्हणाला. प्रेमानं त्याच्या डोळ्यात थंड नजरेने पाहिलं, मग 'काय मूर्खासारखे प्रश्न विचारतो हा' असा हावभाव करीत म्हणाली..
'आत्ता चार्जिंग चालू आहे.'
'अरे हो! खरंच की!'.. राजेश ओशाळला पण त्याचा संशय तिळभरही कमी झाला नव्हता. प्रेमाच्याही ते लक्षात आलं.. शांतपणे तिनं खिशातून एक नोजप्लायर काढला. दोन्ही हात मागे नेऊन ओढण्याची अ‍ॅक्शन करत अंबाड्यातून हळू हळू एक सर्किट बोर्ड काढला.
'हा माझा मदरबोर्ड!'.. प्रेमानं त्याला लांबूनच बोर्ड दाखविला. मदरबोर्ड काढल्यामुळे तिची विलक्षण तडफड होऊ लागली. तिच्या पापण्या कमालिच्या वेगाने उघडमिट करायला लागल्या, शरीर थरथरायला लागलं. राजेशला असं वाटायला लागलं की ती कुठल्याही क्षणी कोसळणार. त्यात त्याला बोर्डाला चिकटलेलं थोडं लाल रंगाचं मांस दिसल्यामुळे कससंच झालं.
'परत बसव, बसव ते लवकर!'.. राजेशनं घाबरून प्रेमाला सांगितलं.
'आता मी तुला हात कापून आतली मेटॅलिक रचना दाखविते'.. प्रेमानं सर्किट बसवलं व खिशातून एक मोठ्ठा चाकू काढून हातावर धरताच राजेशच्या डोळ्यासमोर टर्मिनेटर मधलं ते दृश्य तरळलं आणि तो थरथरत ओरडला.. 'नको! नको! आय बिलिव्ह यू! माझी खात्री पटली आहे आता!'
'ठीक आहे! मग पुढची कामं सांग!'.. प्रेमाने चाकू म्यान केला.
'आज नको आता! उद्या सांगतो!'.. तिच्याकडे बघताना राजेशच्या डोळ्यासमोर फक्त ते मांसच तरंगत होतं.
'बरं! माझी खोली कुठली ते दाखव!'
'खोली? तुला काय करायचीये खोली?'
'झोपायला, कपडे बदलायला व मेकप करायला'
'आँ! तुला हे सगळं लागतं?'
'होय! मी साधा रोबॉट नाही, अ‍ॅन्ड्रॉईड आहे!'
'बरं! बरं! ती समोरची खोली वापर!'.. ती खोलीत गेल्यावर राजेश पुटपुटला ..'रोबॉट सारखा रोबॉट पण नखरे किती?'
'राजेश! तिथले कॅमेरे काढून ठेव! नो स्पायिंग!'.. प्रेमानं खोलीत जाऊन पहाणी करून बाहेर आल्यावर ठणकावलं.

------***-----------***---------
'ए नमे! संदीपला रोबॉटकडून काही इन्फो मिळाली का?'.. बबितानं अधीरपणे विचारलं.
'अगं, आत्ताशी कुठे एकच वीक झालाय त्यामुळे फार काही इन्फो नाहीये.'
'एकच वीक? चार वीक व्हायला हवे होते की!'
'अगं, हो! पण संदीपचे सगळे रोबॉट बाहेर होते, स्पेअर नव्हता.'
'ओह! जो काही इन्फो आहे तो दे मग'
'तो सकाळ पासून रात्री ८ ८ वाजेपर्यंत कामात असतो. सारखा कंप्युटरवर बसलेला असतो.. सतत इमेल व फोन! ते मोस्टली कस्टमरांचे असतात. त्यांच्या बरोबर तो बर्‍याच वेळेला बाहेर मिटिंगला जातो, तिकडेच जेवून येतो.'
'हम्म्म! त्यांच्यापैकीच कुणीतरी एक असणार म्हणजे!'
'बाकी अजून एक क्युरीयस गोष्ट समजली.'
'त्याच्या गॅजेटांबद्दल?'
'नो! नो! तो कधी कधी त्याच्या बेडरूम मधे जातो आणि आतून दार लावून घेतो.'
'मग त्यात काय क्युरीयस?'
'अगं, ऐक ना! थोड्या वेळाने आतून आवाज ऐकायला येतात.'
'आवाज? घोरण्याचे असणार! तो फार घोरतो!'
'त्याचा आणि एका बाईचा'
'व्हॉssssट? नक्की बाईचा? '
'हो! ते काय बोलतात ते क्लिअर नसतं म्हणे. पण कधी भांडणाचे आवाज येतात. कधी प्रेमाचे, लाईक.. एकदा तो म्हणाला की मला सोडून जाऊ नकोस!'
'ओ माय गॉड! धिसिजिट! आय न्यू! आय न्यू! आता मला भेटलंच पाहिजे त्याला!'.. बबिताने टेबलावर हात आपटला.
'बबडे! थांब जरा! मी आधी खात्री करते मग जा तू!
------***-----------***---------

'हॅलो संदीप! हां, मी राजेश बोलतोय! कसा आहेस?'.. राजेशनं प्रेमाला समजू नये म्हणून मुद्दाम घराच्या बाहेर पडून संदीपला फोन लावला.
'मी मजेत आहे रे! तुझं कसं काय?'
'मी पण मजेत!'
'गुड! गुड! प्रेमा काय म्हणतेय?'
'हां! अरे मी त्या बद्दलच फोन केला होता.'
'असं होय! बरं झालं तूच फोन केलास ते!! मी करणारच होतो फोन तुला, फिडबॅकबद्दल! मग कशी वाटली तुला प्रेमा?'
'अरे! काय मस्त बनवली आहे राव तुम्ही!! वा! प्रश्नच नाही! अगदी स्त्री सारखी दिसते आणि वाटते रे! फक्त जवळून नीट बघितलं किंवा बोलणं ऐकलं तरच कळू शकतं!'
'थॅन्क यू! थॅन्क यू! वी ट्राय!'
'ती रोबॉट आहे ते समजलं होतं तरी मला बघायचं होतं की ती खरोखरीचा रोबॉट आहे की फेक आहे! म्हणून तिची परीक्षा घ्यायला मी तिला आमच्या घरासमोरचा रस्ता क्रॉस करायला सांगितलं. तुला माहितीच आहे की त्या रस्त्यावर नेहमी किती गर्दी असते ते. मला बघायचं होतं की तिला ते कितपत जमतंय ते!'
'मग?'.. संदीपनं काळजीच्या सुरात विचारलं.
'अरे! फेक असती तर फटक्यात रस्ता क्रॉस करून गेली असती. मी गच्चीतून बघत होतो. तिनं दहा-बारा वेळा जायचा प्रयत्न केला.. प्रत्येक वेळी एक दोन पावलं पुढं टाकायची आणि परत मागे यायची. शेवटी जमलं नाही म्हणून सांगायला घरी परत आली. आयॅम इम्प्रेस्ड! ग्रेट जॉब संदीप!'
'थॅन्क यू! थॅन्क यू! अरे तिला 8 मिनिटाचा टाईम आऊट आहे! त्या वेळात सांगितलेली गोष्ट करायला नाही जमली तर ती नाद सोडून देईल.... पण... तू नक्की फक्त कौतुक करायला फोन केलेला नाहीस, बरोबर? हा! हा! हा!'
'बरोब्बर! हा! हा! हा! अरे मला तुला सांगायचं होतं की ती चुका फार करते रे! परवा तिनं इन्‌व्हॉईस पाठवले क्लायंट्‌सना पण एकाचा दुसर्‍याला, दुसर्‍याचा तिसर्‍याला.. असे! मी नक्की काय सांगितलंय ते नीट लक्षात ठेवत नाही बहुतेक!'
'अरे बापरे!'
'आणि मी तिला बोललो तर ती रुसली चक्क! आयला म्हंटलं रोबॉट कधीपासनं रुसायला वगैरे लागले? ऑं?'
'ओह! अरे हो! तुला सांगायचं राहिलंच शेवटी! हे मॉडर्न रोबॉट आर मोअर ह्युमन लाईक, युनो? म्हणजे ते जास्त माणसासारखे वागतात. रुसतील चिडतील वगैरे वगैरे! त्यात सुद्धा स्त्री रोबॉट जास्त स्त्री सुलभ वागेल आणि पुरुष रोबॉट पुरुषासारखा!'
'तरीच! म्हणजे रोबॉटच्या नावाखाली एक मनुष्यप्राणीच पाठवलास की रे तू! मला बिनचूक काम करून हवंय, ते असल्या रोबॉटांकडून कसं होणार?'
'तसं नाही! हे लक्षात घे की त्यांना बेसिक गोष्टी सोडता इतर काहीही शिकवलेलं नाही. तेव्हा तू तिच्या बरोबर बसून प्रत्येक गोष्ट तिला करून दाखव. मग तिला करायला सांग. तिच्या काय चुका होतात त्या समजावून सांग.   त्यांचं शिकणं हे त्यांना मिळणार्‍या अनुभवातून/प्रोत्साहनातून होतं. कुत्र्याला कसं शिकवतात ते माहिती आहे ना?'
'हो, ते माहिती आहे! कुत्रा आपल्याला हवाय तसा वागला की त्याला त्याच्या आवडीचं खायला द्यायचं असतं. बरोबर? पण या रोबॉटला काय देणार खायला? ऑं?'
'हांsss! तसं होय! रोबॉट काही खात पीत नाहीत तेव्हा तुझा प्रश्न अगदी बरोबर आहे. पण खायला द्यायच्या ऐवजी त्यांना प्रेमाने वागवलं तरी पुरतं.'
'हं! म्हणजे नक्की काय करायचं?'
'अरे! असं काय करतोस? बरंच काही करता येतं. तिचं कौतुक कर. बाकी तुझं आणि कौतुकाचं वाकडं आहे ते जगजाहीर आहे म्हणा! हा! हा! हा! असो! तिला शाबासकी दे! तिचा हात हातात घेऊन थोपट! तिला जवळ घे, मुका घे!'
'रोबॉटला मिठीत घेऊन मुका? काय बोलतोस काय तू? उद्या मला एखाद्या पुतळ्याशी लग्न करायला सांगशील! कुणी पाहिलं तर मला येरवड्यात तातडीनं भरती करतील! त्यापेक्षा तू तिला परत घेऊन जा!'
'त्यापेक्षा मी सांगतो ते ऐक! तू दोन आठवडे मी सांगितलंय तसं वाग तिच्याशी! फरक नाही पडला किंवा तुझं समाधान नाही झालं तर मी घेऊन जाईन, ओके?'
'ओके!'.. राजेशला तशी ती आवडत असली तरी एकदम मिठी मारणं हे एक मोठं धर्मसंकट वाटत होतं त्याला, रोबॉट असला म्हणून काय झालं?

------***-----------***---------

फोन झाल्यावर राजेश विमनस्क अवस्थेत घरी परत आला. प्रेमाचं कौतुक कसं आणि कशाबद्दल करायचं याचं मोठ्ठं दडपण त्याच्या मनावर होतं. किल्लीनं दार उघडून आल्यावर आत प्रेमा कोचावर हातात काही कागद घेऊन बसलेली दिसली. राजेश आल्यावर तिनं त्याच्याकडे पाहिलं पण राजेशनं नजर चुकविली. त्याचं वागणं नेहमी सारखं नाहीये हे तिला लगेच समजलं.
'तू नेहमी सारखा वाटत नाही आहेस! काही मालफंक्शन झालंय का तुझं?'..
'अं! नाही नाही! इट हॅज बिन ए लाँग डे!'
'निगेटिव्ह! अ डे कॅनॉट बी लाँगर दॅन 24 अवर्स!'.. प्रेमानं तिला भरवलेलं ज्ञान फेकलं.
'करेक्ट! करेक्ट! तू.. तू.. खूप हुशार आहेस, प्रेमा!'.. राजेशनं तिची टिंगल करायची ऊर्मी दाबून तिचं चक्क कौतुक केलं. वरती शाबासकी पण दिली.
'थॅन्क्स! धिस मीन्स ए लॉट टु मी!'.. तिनेच त्याचा हात धरला. मग राजेशची भीड चेपली आणि त्यानं दुसर्‍या हातानं तो थोपटला.
'सॉरी! मी तुझ्यावर इतकं चिडायला नको होतं. मी तुला नीट समजावून सांगितलं नाही, ती माझी चूक झाली. आता मी तुला मला काय अपेक्षित आहे ते नीट समजावून सांगतो!'.. राजेशनं तिच्या डोळ्यात पाहिलं तर चक्क त्याला ते प्रेमळ भासले. मग राजेशनं काही डॉक्युमेंट्स छापायला देऊन तिला प्रिंटाऊट्स आणायला सांगितलं.
'एरर 404, प्रिंटर नॉट फाउंड!'.. दोन मिनिटातच प्रेमा हात हलवित परत आल्याचं पाहून नेहमीच्या सवयीनं राजेश काहीतरी खडूसपणे बोलणार होता. पण लगेच त्यानं स्वतःला सावरलं व तिचा हात धरून तिला तो घेऊन गेला आणि प्रिंटर कुठे आहे ते दाखविलं. खुद्द राजेशचा स्वतःच्या वागण्यावर विश्वास बसत नव्हता. नंतर तिच्या बरोबर बसून त्यानं इन्‌व्हॉईस कसा तयार करायचा आणि कुणाला पाठवायचा ते सविस्तर दाखवून तिला करायला सांगितलं. आणि काय आश्चर्य! तिनं ते काम पहिल्या फटक्यात कुठलीही शंका न विचारता अगदी बिनचूकपणे केलं.
'ग्रेट जॉब प्रेमा! वेल डन यू!'.. राजेशनं आनंदाच्या भरात तिला मिठी मारून तिचा मुका घेतला.
'थँक्यू राजेश!'.. तिला मिठी व मुक्यात काही वावगं वाटलं नाही. त्यानंतर याच पद्धतीने ती इतर कामं झटपट शिकली व करू लागली. लवकरच राजेशचं तिच्यावाचून पान हलेना. एके दिवशी तिला दादाभाई दुधबाटलीवाला कडून आलेली नोटीस दिसली. तिला माहिती होतं की दादाभाई कडेही संदीपकडचाच एक रोबॉट आहे. तिनं त्या रोबॉटला पटवून ती नोटीस रद्द करायला लावल्यावर तर राजेश तिच्या प्रेमातच पडला. येता जाता तिचं कौतुक करणे, प्रत्येकासमोर तिची स्तुती करणे अशा गोष्टिंना ऊत आला. एकदा तर त्यानं 'त्या फुलांच्या गंधकोषी' चं विडंबन करून प्रेमाला वाचायला दिलं. विडंबनावरच्या बबिताच्या प्रतिक्रिया माहिती असल्यामुळे त्याला प्रेमाकडून फारशी अपेक्षा नव्हती, त्यातून ती पडली एक रोबॉट!

त्या किबोर्डच्या अंतरंगी सांग तू आहेस का?
त्या पिसीच्या मेमरीचा एक तू बाईट का?
त्या प्रोग्रॅमच्या मर्मस्थानी झुलविणारा बग का?
जात माउसच्या गतीने सांग तू आहेस का?

कंप्युटरच्या अंतरीचा प्राण तू आहेस का ?
व्हायरसाच्या तांडवाचे घोर ते तू रूप का ?
इमेलातुन वर्षणारा तू स्पॅमांचा मेघ का?
स्क्रीन वरती नाचणारे तू एररचे रूप का?

'हा! हा! हा! काय मस्त विडंबन केलं आहेस तू! वा! फारच छान!'.. राजेश तिला विडंबन म्हणजे काय असतं ते माहिती आहे हे पाहून जास्तच सुखावला.
'तुला माहिती आहे हे कशाचं विडंबन आहे ते?'..
'हो!'.. प्रेमानं पटकन युट्युबवर 'त्या फुलांच्या गंधकोषी' लावलं.
राजेशला एकदम प्रेमाचा उमाळा आला. तिला मिठीत घेऊन तिचा मुका घेत 'प्रेमा! प्रेमा! आय लव्ह यू!' म्हणत असतानाच बबिता दार उघडून आत आली. समोरचं दृश्य पाहून तिचा तिच्या डोळ्यावर आणि कानावर विश्वास बसेना. ती फक्त 'राजेsssssssश! आय न्यू! आय न्यू!' इतकंच किंचाळू शकली.
'बब्बड तू? तू आत्ता इथं? आणि व्हॉट यु न्यू?'.. राजेश तिला बघून गारद झालाच होता पण नंतर आपण काय करत होतो ते जाणवून चांगलाच हादरला.
'हेच की, यु वेअर सिईंग समवन! तू मला सांगितलं असतंस तर मी स्व:तहून गेले असते निघून! ब्लडी हार्टलेस!'
'बब्बड! बब्बड! आयॅम नॉट सिईंग एनीवन! प्लीज ट्रस्ट मी!'.. राजेश अगतिकपणे म्हणाला.
'ट्रस्ट यू? आहाहाहा! अरे तू माझ्या डोळ्यासमोर या टवळीला किस करत होतास की रे!'
'अगं ती काही टवळी बिवळी नाही काय! ती माझी नवीन असिस्टंट आहे, संदीप कडून आलेली.'
'ऑं! ही ... ही... हा.. हा.. रोबॉट आहे? आणि तू रोबॉटला किस करत होतास? ओ माय गॉड! व्हॉट इज दिस वर्ल्ड कमिंग टु?'.. तिचा तोल सुटला, ती हताशपणे मटकन् खुर्चीत बसली.
'तू बबिता असणार! मी प्रेमा! नमस्कार!'... प्रेमानं बाजा फुंकत स्वत:ची ओळख करून दिली. तिच्या चेहर्‍यावर अपराधीपणाची कसलीच भावना नव्हती. तिच्या रोबॉटिक मनाला इतका आरडाओरडा करण्यासारखं काय घडलंय ते समजत नव्हतं. बबितानं तिच्याकडे साफ दुर्लक्ष केलं, तिचे डोळे राजेशवर रोखलेले होते.
'हो, म्हणजे नाही! मी रोबॉटचा मुका घेत होतो. पण त्याला कारण आहे.'
'हॉ! काय कारण असणारे?. प्रेमात पडलायस तू तिच्या! तू तिला आय लव्ह यू म्हणालास ते पण मी ऐकलं या कानांनी! आणि मला कधीही किस करून नाही म्हणालास तसं!'
'हो, म्हणजे नाही! म्हणालो मी तिला पण ते खरं नव्हतं काही!'.. राजेश वैतागला पण त्याच क्षणी त्याला तिच्याबद्दल प्रेमभावना आहे तेही जाणवलं.
'म्हणजे? तू मला खोटं खोटं सांगितलंस? कसला अनरिलायेबल आहेस तू!'.. प्रेमाची अनपेक्षित सरबत्ती ऐकून तो डोकं धरून खाली बसला.
'यु आर रियली वियर्ड! ही टवळी आणि ती बेडरुम गर्ल .. चांगला एंजॉय करतोयस तू!'
'ऑं? बेडरुम गर्ल? ही कोण? मला नाही समजलं.'
'आता बरं समजेल. आय नो तू बेडरुमचं दार लावून एका गर्लशी गुलुगुलू गप्पा मारत असतोस ते!'.. बबिता फणकार्‍यानं म्हणाली.
'बेडरुम मधे? माझ्या? आयला!'.. राजेश चांगलाच संभ्रमात पडला... 'ओहो! हां हां! ते! पण तुला कसं समजलं?'.. आता त्याचा संशय जागा झाला.
'एका बर्डने सांगितलं. पण ते खरं आहे की नाही?'.. बबितानं टाळाटाळ केली.
'हो, म्हणजे नाही! तो बर्ड कोण ते सांग आधी'
'मी सांगितलं!'.. प्रेमाने थंडपणे कबुली दिल्यावर राजेश हादरला.
'प्रेमा तू? माझ्यावर स्पायिंग केलंस? का? कधी? केव्हा? कशासाठी?'.. टेबलावर डोकं आपटत राजेश बरळला.
'तशी मला इंस्ट्रक्शन दिलेली होती.'.. प्रेमानं खरं ते सांगितलं.
'व्हॉट? इंस्ट्रक्शन? कुणी? तो हरामखोर संदीप असणार नक्की. ही नेव्हर लाइक्ड मी! कशासाठी? माझी बिझनेस सिक्रेट्स चोरायला? पण ते तुझ्यापर्यंत कसं पोचलं, बब्बड? आयॅम कंफ्युज्ड!'
'मी सांगत होते तिला'.. अचानक नमिता आणि संदीपनं ड्रॅमॅटिक एंट्री घेतली.
'नमे, तू काय करते आहेस इथे? हे..... बिटविन मी आणि राजेश आहे!'.. बबिता त्यांना पाहून आश्चर्यचकित झाली.
'बबडे, आय न्यू तू इथे येणार ते. मी तुला सांगितलं होतं वेट करायला, तरी तू ऐकणार नाहीस हे माहितीच होतं मला. म्हणूनच मी इथे आले तुला शोधत, पण मी लेट झाले'
'नमे, अगं मी इथे पर्फेक्ट टाईमला आले. कॉट राजेश किसिंग तो रोबॉट, यु नो? रेड हॅंडेड!'.. बबिता दुःख मिश्रीत विजयानं म्हणाली.
'तसं करायला मी राजेशला सांगितलं होतं. तसं केल्यावर आमचे रोबॉट लवकर शिकतात म्हणून!'.. संदीप खाली मान घालून म्हणाला.
'म्हणजे? तो राजेशचा फॉल्ट नव्हता? आयॅम ग्लॅड! पण व्हॉट अबाऊट द बेडरुम गर्ल? अं?'.. बबिता त्या गर्लचा छडा लावल्याशिवाय थांबणं शक्यच नव्हतं.
मग मात्र राजेशचा तोल सुटला. तरातरा आत जाऊन त्यानं एक कॅसेट्सनं भरलेलं खोकं आणून तिच्या समोर आदळलं.. 'बेडरुम गर्ल! बेडरुम गर्ल! ही घे तुझी बेडरुम गर्ल! मघापासनं टकळी चाललीये तुझी! या माझ्या आईच्या आणि माझ्या बोलण्याच्या कॅसेट आहेत. मी लहान असताना कॅन्सरनं गेली ती, त्या वेळच्या! त्या आता मी एमपी3 ला कंव्हर्ट करतोय. हॅपी नाउ?'.. राजेशचे डोळे भरून आले. खोलीतलं वातावरण चांगलच तंग झालं.
'राजेश! आयॅम रिअली रिअली सॉरी! हा सगळा माझा फॉल्ट आहे. मी नमिताला सांगितलं हे करायला. पण मला खरंच असं वाटलं की आयॅम लुझिंग यू!'.. आता बबिताच्या डोळ्यात पाणी आलं. तिनं त्याच्या जवळ जाऊन त्याचा हात हातात घेतला.
'म्हणजे हा सगळा बनाव होता तर! तुम्ही तिघांनी मिळून केलेला. बबिता, तू माझी फार फार निराशा केली आहेस.'.. राजेशनं तिचा रागाने हात झटकला.
'राजेश ठिगळे कोण आहे?'.. अचानक एक पोलीस इंस्पेक्टर, तीन हवालदार आणि एका तरुण माणसाने प्रवेश केला.
'मी राजेश ठिगळे!'.. हे आणखी काय नवीन संकट अशा विस्मयाने राजेश पुढे झाला. दादाभाईनं काही नवीन गेम टाकली की काय असा एक विचार त्याच्या डोक्यात तरळला.
'तुमच्यावर पल्लवी इनामदार यांना त्यांच्या मनाविरुद्ध घरात डांबून त्यांच्यावर बळजबरी करण्याचा आरोप आहे?'
'राजेश sssss! तू? हे काय ऐकतेय मी?'.. बबितानं परत तोफ डागली.
'बबिता! यू जस्ट शटप, ओके? इंस्पेक्टर, कोण या पल्लवी इनामदार? मी त्यांना ओळखतही नाही आणि पाहिलेलं नाही!'.. राजेश अगतिकपणे म्हणाला. त्याला पोलिसी खाक्या काय असतो ते ऐकून माहिती असल्यामुळे तो चांगलाच टरकलेला होता. त्यातही बबितालाही तो तिचा उल्लेख बब्बड असा करत नाहीये हे लक्षात येऊन दुःख झालं.
'अरे भोसडिच्या! तुझ्या शेजारी उभी आहे ना रे ती! सरळ माहिती नाही म्हणतो साsssला!'.. त्या तरुण माणसाचं पित्त खवळलं.
'ऑं! ही तर प्रेमा! आणि ही तर रोबॉट आहे. प्रेमा, सांग त्याना जरा!'.. राजेश परत गोंधळला.
'हो इंस्पेक्टर! ती एक रोबॉट आहे.'.. बबितानंही पुस्ती जोडली.
'रोबॉट काय रोबॉट! काहीही गंडवता काय? ही माझी होणारी बायको आहे.. पल्लवी इनामदार.. पल्लवी, तू सांग ना, गप्प का आहेस?'.. प्रेमानं एकदा नमिताकडे पाहीलं.
'हो! मी पल्लवी इनामदार आहे. मी या विलासची होणारी बायको आहे. आणि राजेशनी काही मला माझ्या इच्छेविरुद्ध इथे डांबलेलं नाही!'.. राजेशनं सुटकेचा निश्वास टाकला.
'म्हणजे तू रोबॉट नाहीस? माय गॉड!'.. राजेश इतका हबकलेला होता की बबिता एक चेटकीण आहे असं सांगितलं असतं तरीही त्यानं विश्वास ठेवला असता.
'नाही ती रोबॉट नाही! तिला सिनेमात काम हवं होतं म्हणून ती माझ्याकडे आली होती. त्याच सुमारास बबिता आणि मी मिळून संदीपकडचा रोबॉट राजेशकडे पाठवायचा प्लॅन करत होतो. पण संदीपकडे रोबॉट अव्हेलेबल नव्हता. तेव्हा पल्लवीला, तिचे स्किल टेस्टिंग करायला म्हणून, रोबॉट बनवायची आयडिया मला आली. ती मी अर्थातच बबिताला सांगितली नाही कारण तिनं नकार दिला असता. सॉरी बबडे!'.. नमितानं गौप्यस्फोट केला.
'मला पण ती आयडिया बेहद आवडली. कारण, मला खूप दिवसांपासून राजेशची जिरवायची होती. कॉलेजपासनं तो फक्त त्यालाच टेक्नॉलॉजीतलं जास्त समजतं असा भाव खात आलाय आणि इतरांना तुच्छ लेखत आलाय. काय राजेश? माझ्या रोबॉट बद्दल तुझा फिडबॅक काय?'.. संदीपनं कुत्सितपणे विचारलं.
'थांब लेका! तुझ्या बॅकवर लाथांचा चांगला फीड देतो! तुला फिडबॅक हवा काय?'.. राजेश वरकरणी हसत होता पण आतून चांगलाच खजील झाला होता.
'पल्लवी! तू एक्सलंट काम केलंस. आयॅम रिअली इम्प्रेस्ड! नंतर माझ्याकडे ये, वी विल टॉक अबौट वर्क!'.. नमितानं मात्र तत्काळ तिला फिडबॅक दिला.
'राजेश! अगेन आयॅम रिअली रिअली सॉरी रे!'.. बबितानं परत एकदा माफी मागितली. राजेशलाही तिचं आपल्यावर खरं प्रेम आहे हे जाणवलं.
'बब्बड! मी पण तुझ्याशी नीट वागलो नाही कधी! आयॅम सॉरी टू! पण या रोबॉट प्रकरणामुळे मला दुसर्‍याशी कसं वागावं हे थोडं समजलं आहे.'.. राजेश बबिताच्या जवळ गेला आणि तिला चक्क मिठी मारली, मुका घेतला आणि म्हणाला.. 'आय लव्ह यू, बब्बड!'.

== समाप्त ==

Thursday, November 15, 2018

इकडंच ... तिकडंच!

इंग्लंडच्या राजाराणीच्या स्वागताप्रित्यर्थ गेटवे ऑफ इंडिया बांधला तसा सहार विमानतळ तमाम आयटीच्या लोकांच्या परदेशगमनाप्रित्यर्थ गेट आउट ऑफ इंडिया म्हणून बांधलाय की काय अशी शंका येण्याइतपत बाहेर जाणार्‍यांची संख्या वाढायला लागलेली होती. 'तो' काळ म्हणजे बिल गेट्स घरोदारी डेस्कटॉप असण्याची स्वप्न बघत होता तो काळ, भारतातून बाहेर जाताना फक्त ५०० डॉलर नेता यायचे तो काळ, विमानात/ऑफिसात बिनधास्तपणे सिगरेटी पिता यायच्या तो काळ, परदेशी जाणार्‍यांकडे आदराने बघायचा काळ, नंबर लावल्यावर फोन / गॅस मिळायला ४/५ वर्ष लागायची तो काळ!!

त्या काळी भाड्याने प्रोग्रॅमर परदेशी पाठवून पैसे कमविणे हा झटपट श्रीमंत होण्याचा एक मार्ग होता. आमची कंपनी पण त्यात घुसायच्या प्रयत्नात होती. पण प्रोग्रॅमर ट्रॅफिकिंग मधे बर्‍याच कंपन्यांनी आधी पासून जम बसविलेला असल्यामुळे घुसणं अवघड होतं. आमचे सीव्ही पॉलिश करून पाठवले जायचे. कुणाचाही सीव्ही वाचला तरी सारखाच वाटायचा.. आम्ही सगळेच टीम प्लेयर, हार्ड वर्किंग, गुड कम्युनिकेशन स्किल्स असलेले उत्कृष्ट प्रोग्रॅमर होतो. त्यामुळे कुणाला घ्यावं हा प्रश्न सगळ्यांनाच पडत असणार. म्हणुनच एका अमेरिकन कंपनीनं आमचा 'सी' प्रोग्रॅमिंग वर टेलिफोन इंटरव्ह्यू घ्यायचं ठरवलं. ज्याचा इंटरव्ह्यू असेल त्यानंच फक्त खोलीत असणं त्यांना अपेक्षित होतं पण प्रत्यक्षात आम्ही सगळेच खोलीत होतो. फोन लावल्यावर बॉस त्यांच्याशी थोडं बोलला मग पहिल्या कँडिडेटला बोलवून आणतो म्हणाला. मग थोडा वेळ फोन नुसताच धरून त्यानं कँडिडेट आत आला असं सागितलं. नंतर मी बाहेर जातो असं खोटं सांगून तो तिथेच बसून राहीला. इंटरव्ह्यूला कंपनीतला एक चांगला 'सी' येणारा पण होता, त्याचं नाव चंदू! प्रश्न विचारला की तो त्याचं उत्तर कागदावर लिहायचा आणि कँडिडेट वाजपेयी स्टाईल पॉज घेत घेत वाचून दाखवायचा. अशी आम्ही सगळ्यांनी एक्सपर्ट सारखी उत्तरं दिली. चंद्याचा इंटरव्ह्यू चालू असताना मला शिंक आली. ती मी खूप दाबली आणि बाकीच्यांनी हसू दाबलं तरी आमच्या बनावाचा बल्ल्या झालाच. त्यांनी कुणालाच घेतलं नाही. चंद्यानं माझ्यावर डूख धरला. नंतर तो दुसर्‍या कंपनीतून अमेरिकेत गेला.

एका जर्मन कंपनीला त्यांचे 'सी' मधे लिहीलेले प्रोग्रॅम एका प्रकारच्या कंप्युटरवरून दुसर्‍या प्रकारच्या कंप्युटरवर हलविण्यासाठी माणसं हवी होती. प्रोग्रॅमिंगचं काम हे नखांसारखं आहे. कायम वाढतच असतं. त्यामुळेच जगातली प्रोग्रॅमिंगची कामं कधी संपणं शक्य नाहीत. बॉसने कोटेशन देण्याअगोदर एक प्राथमिक अभ्यास करायचं पिल्लू सोडलं. दोन माणसांनी तिकडं जायचं त्यांच्या एका छोट्या प्रोग्रॅमचा आणि कंप्युटरांचा अभ्यास करून परत यायचं. गंमत म्हणजे त्यांनाही ते पटलं. चंद्या गेलेला असल्यामुळे जाणार्‍यात माझी वर्णी लागली. फक्त  १० दिवसांसाठीच जायचं होतं तरी काय झालं? पुण्याच्या बाहेर फारसं न पडलेल्या मला ते प्रकरण 'जायंट स्टेप फॉर अ मॅन काईंड' इतकं गंभीर होतं! माझ्यासारख्या गरीब मध्यमवर्गातल्या न्यूनगंड भारित पोरामधे आत्मविश्वास हा पुण्याच्या वाहतुक शिस्ती इतका दुर्मिळ! त्यातल्या त्यात जमेची गोष्ट म्हणजे माझ्या बुडत्या आत्मविश्वासाला बरोबर असणार्‍या सहकार्‍याच्या काडीचा आधार असणार होता.. त्याचं आडनाव दांडगे पण अंगापिडाने अगदीच खिडुक! तसा मीही खिडुकच होतो पण माझं नाव दांडगे नव्हतं इतकंच! आपल्याकडे विसंगत नावं ठेवण्याची पद्धत खूप जुनी असली पाहीजे नाहीतर 'नाव सोनुबाई.....' सारख्या म्हणी आल्या नसत्या.

विमानतळ नवीन, विमान प्रवास नवीन, देश नवीन, भाषा नवीन आणि माणसं नवीन... इतक्या सगळ्या नाविन्य पूर्ण गोष्टींच्या विचारांची गर्दी होऊन डोक्याची चेरापुंजी झाली. त्यातल्या त्यात एप्रिल मधे जायचं असल्यामुळे थंडीची भीति नव्हती इतकंच. तिकडे जायचंय म्हणून परवडत नसतानाही एखादा सूट घ्यावा काय या विचाराला 'हॅ! १० दिवसांसाठी कशाला हवाय?' अशा कोकणस्थी खोडरबरानं पुसलं. नाईलाजाने मग जवळचे त्यातल्या त्यात बरे कपडे आणि बाबांचे दोन जुने कोट कोंबले! बाबा स्थूल असल्यामुळे मी तो कोट घालून आलो की बुजगावणं चालत आल्यासारखं वाटायचं. अशा जाम्यानिम्यात चार्ली चॅप्लीननं मला पाहीलं असतं तर तो अंगाला राख फासून हिमालयात तपश्चर्येला बसला असता! माझं साहेबी पोशाखाचं ज्ञान कोटावर बूटच हवेत या पलिकडे नव्हतं म्हणून बूट मात्र घेतले. कोटावर चप्पल घालणं रेनकोटावर शर्ट घालण्याइतकं विसंगत वाटायचं मला! शाळेत १५ ऑगस्ट/२६ जानेवारी सारख्या सणांना पांढरं पॉलिश फासून घालायच्या कॅनवासच्या बुटां पलिकडे माझं बौटिक ज्ञान नव्हतं. त्यामुळे परत आल्यावर वापरता येतील असे कॅज्युअल बूट घेऊन आलो. एक नवी सुटकेस ही घेतली कारण आमच्या घरात होल्डॉल आणि ट्रंका सोडता सामान भरण्यायोग्य काही नव्हतं. होल्डॉल आणि ट्रंक घेऊन विमानतळावर जाणं म्हणजे सोवळं नेसून पळी पंचपात्र घेऊन चिकन आणायला जाणं हो! होल्डॉल आणि ट्रंक घेऊन बावळटासारखा चेकिनला उभा राहीलो असतो तर मला तिथल्या बाईनं तिकीट बिकीट न बघता सरळ यष्टी ष्ट्यांडवर पाठवलं असतं.

थोडं फार जर्मन समजावं व बोलता यावं म्हणून कंपनीनं जर्मनच्या क्रॅश कोर्सचा घाट घातला. क्रॅश कोर्सने कुणालाही कोणताही विषय शिकविता येतो असा सर्व कंपन्यांचा समज आहे. डिग्रीत जे मिळत नाही ते क्रॅश कोर्स कसं देणार? विमान चालविण्याचा क्रॅश कोर्स विमान क्रॅश करण्याचा कोर्स होणार नाही का? या बाबत क्रॅश कोर्स विकणार्‍यांच्या मार्केटिंगचं कौतुक करायला पाहीजे मात्र! उद्या ते '८ दिवसात घडाघड वेद म्हणायला शिका' अशी जाहिरात करून कोर्स काढतील आणि त्याला अनेक रेडे येतील. असो, माझ्या खिशातली कॅश जाणार नसल्यामुळे मी तक्रार केली नाही. दरम्यान, आमच्या फ्यॅमिलीतला मी पहिलाच परदेशी जाणारा असल्यामुळे नातेवाईकांनी माझं केळवण करायचा चंग बांधला. हो! चक्क केळवण! एका नातेवाईकानं माझं केळवण करून जाहिरात केल्यावर बाकीच्यांना पण ऊत आला. पिअर प्रेशर, दुसरं काय?

मधेच कुणी तरी पासपोर्ट वर 'Emigration check not required' असा शिक्का पाहीजे असं पिल्लू सोडून जोडीला आपल्या अमक्या तमक्याला तो शिक्का नसल्यामुळे कसं विमानतळावरून परत यावं लागलं याचं तिखटमीठ लावून वर्णन केलं. तेव्हा immigration आणि emigration यातला फरक समजण्या इतका अनुभव गाठीशी नव्हता! शिवाय दोन्हींचे उच्चार सारखेच असल्यामुळे एक अमेरिकन स्पेलिंग असणार याची खात्रीच होती मला! आमच्या दोघांच्या पासपोर्टांवर तो शिक्का नव्हता. लोकांनी एजंटाकडे द्यायचा सल्ला दिला. एकंदरित लोकांची एजंटावर मदार फार! नशीब ते स्वत:च्या लग्नाला एजंटाला उभा करत नाहीत. पण आम्ही बाणेदारपणे स्वतःच ते करायचं ठरवलं आणि झक मारत पहाटेच्या गाडीनं मुंबई गाठली, कारण ते ऑफिस १२ वाजेपर्यंतच अर्ज घ्यायचं. रीतसर विविध रांगांमधे उभे राहून एकदाचा तो फॉर्म भरला. ८ दिवसांच्या आत पासपोर्ट घरी आल्यावर मला काही लोकांनी त्यांच्या पासपोर्ट संबंधीची कामं करून देण्याबद्दल विचारणा केली.

वेगवेगळ्या आघाड्यांवर लढता लढता अखेरीस जायचा दिवस आला. रात्री दीडच विमान होतं. एशियाडनं मुंबईला जायला तेव्हा कितीही वेळ लागू शकायचा कारण रस्त्यालाही पदर असू शकतात हे कुणाच्या गावी नव्हतं आणि मोठे रस्ते बांधण्यातसुद्धा पैसे खाता येतात हे ज्ञान मंत्र्यांना झालेलं नव्हतं. त्यामुळे इंद्रायणीने दादरला उतरून टॅक्सीनं विमानतळ गाठला. पुढे नक्की काय करायचं ते माहीत नव्हतं. एस्टी आणि रेल्वेच्या प्रवासाचा अनुभव कुचकामी होता. आत जायला एअरलाईनींच्या नावानुसार गेटं होती. प्रत्येक गेटावर पोलीस तिकीट आणि पासपोर्ट बघून आत सोडत होते. भलत्याच गेटनं आत गेलो तर भलत्याच प्लॅटफॉर्मला लागू ही भीती होती. मग विमानतळा बाहेर थांबलेल्या अनंत लोकांकडे तुच्छतेची नजर टाकून एअर इंडियाच्या गेटातून रुबाबात आत गेलो. आत गेल्यावर समजलं की कुठल्याही गेटानं आत आलो असतो तरी काहीही फरक पडला नसता. आत बर्‍याच जणांकडे सामानांची बोचकी दिसल्यावर माझ्या होल्डॉलकडे बघून कुणी नाकं मुरडली नसती. करोनी देशाटन, चातुर्य येतं ते हेच असावं!

विमानतळावरची प्रत्येक गोष्ट चातुर्यात भर टाकत होती. त्या काळात कॅमेरा, दागिने इ. ड्युटीचुंबक गोष्टी (लॅपटॉप जन्मले नव्हते) भारता बाहेर न्यायच्या असतील व येताना परत घेऊन यायच्या असतील तर कस्टम मधे जाहीर करावं लागायचं. नाही तर येताना ड्युटी किंवा लाच द्यावी लागायची. जाहीर केल्यावर एक पावती मिळायची ती परत येताना कस्टम मधे दाखवायची की झालं! माझ्याकडे नातेवाईकाकडून मोठ्या मिनतवारीने आणलेला एक जुनापाना कामचलाऊ कॅमेरा होता. तो मी मोठ्या हुशारीने जाहीर करायला गेल्यावर तिथल्या कारकुनाने त्यावर ओझरती नजर फेकून 'काही गरज नाही' असं सांगितलं. मला अर्थातच तो त्यांचा लाच उकळायचा डाव वाटला. आता कॅमेरा जाहीर करून घेण्यासाठी लाच द्यावी की काय या संभ्रमात असताना त्यानं कॅमेरा खूप जुना आहे येताना कुणी विचारणार नाही अशी ग्वाही दिल्यावर मी तिथं घुटमळणं सोडून दिलं.

मग मी टॉयलेटच्या तपासणीला गेलो. कारण 'A station is known by the toilet it keeps' असं मला वाटतं. मनाची पूर्ण तयाची करून आत पाऊल ठेवलं आणि थक्क झालो. तो पर्यंत भारताच्या कुठल्याही स्टेशनवर इतकं स्वच्छ टॉयलेट मी पाहीलेलं नव्हतं. घाण वास नाही, काही तुंबलेलं नाही, चालू स्थितीतले नळ, सुस्थितीतले पाईप, कुठे जळमटं धूळ कळकटपणा नाही हे पाहिल्यावर मला विमानतळाबद्दल वाटायला लागलेला आदर नंतर फ्रँकफर्टचं टॉयलेट पाहिल्यावर 'प्रगतीला वाव आहे' मधे बदलला. मी बाहेर आल्या नंतर भारलेल्या नजरेनं माझी निरीक्षणं चालू ठेवली तेव्हा दांडगे टॉयलेटला गेला. परदेशी बायकांचे कपडे तर तोकडेपणाचा कळस होते, अगदी पायातले मोजेसुद्धा तोकडे? नाहीतर आमची हेलन! कॅबेरेतही स्किनकलरचे का होईना पण अंगभर कपडे घालायची हो! बिनधास्तपणे सिगरेटी फुंकणार्‍या व दारू पिणार्‍या बायका फक्त सिनेमातच नसतात हे मौलिक ज्ञान तेव्हाचच!

जागोजागी लावलेल्या फलकांवर कुठलं विमान कधी आणि कुठल्या गेटवरून उडणार ते पाहून मी थक्क झालो. एस्टी स्टँड सारखं 'सव्वा ११ची मुंबई कोल्हापूर मुतारीच्या बाजूला उभी आहे. प्रवाशांनी लाभ घ्यावा!' हे निवेदन ११ वाजून २० मिनिटांनी करून प्रवाशांची दाणादाण करायची भानगड इथे नव्हती. आमची एअर इंडियाची फ्लाईट ४० मिनिटं उशीरा उडणार होती. एअर इंडियानं मात्र त्यांच्या 'या' कामगिरीत अजूनही सातत्य राखलं आहे मात्र! 
'मामानं टॉयलेट मधे २० डॉलर मागितले'.. दांडगे परत येऊन म्हणाला.
'आँ! कशाबद्दल?'.. दांडगेनं खांदे उडवले.
'तू दिलेस?'
'हो!'
'का?'.. परत दांडगेनं खांदे उडवले.
'अरे! नाही द्यायचे!'.. हा माझ्या आत्मविश्वासाचा बुडबुडा! त्याच्या ऐवजी मी असतो तर मीही मुकाटपणे दिले असते. मी मात्र विमान सुटेपर्यंत टॉयलेट मधे न जायचा निर्णय घेतला. उरलेला वेळ दुकानातल्या वस्तूंच्या डॉलर मधल्या अचाट किमती बघून आ वासून डोळे विस्फारण्यात गेला. डॉलर मोजून चहा कॉफी पिणार्‍यांचा आदर करीत गेटावरून विमानाच्या अद्भुत दुनियेत आलो. अगदी काळाची टेप फास्ट फॉरवर्ड करून पाहीलेल्या जगाइतकं अद्भुत! नेहमी बसायची नाहीतर पाठ टेकायची फळी निघालेली शिटं बघायची सवय झालेल्या मला सगळी स्वच्छ, रंग न उडालेली व न डगमगणारी शिटं पाहून कससंच झालं. विमानातलं टॉयलेट तर अफलातून! एव्हढ्याश्या जागेत आवश्यक सर्व गोष्टी इतक्या खुबीने आणि चपखलपणे बसविणार्‍या डिझायनरचं कौतुक वाटलं! विमानाच्या तिकीटात सिनेमे, दारू आणि खाणं समाविष्ट असणं ही तर सुखाची परिसीमा!

फ्रँकफर्टला विमान उतरल्यावर आम्हाला अजून एका विमानातून पुढचा प्रवास करायचा होता. ते विमान सुटायला तीन तास अवकाश होता. इतर लोक त्यांच्या बॅगा बेल्ट वरून उचलत होते. 'आपलं सामान दुसर्‍या विमानात ते हलवतील' असं म्हणत तिकडे जाणार्‍या दांडगेला मी रोखलं. आमच्या विमानाचं गेट लागायचं असल्यामुळे आम्ही एका बेंचवर टाईमपास करत बसलो. अर्ध्या तासा नंतर दांडगेला राहवलं नाही, तो मला हट्टाने बॅगांच्या बेल्टपाशी घेऊन गेला. तिथे एका कोपर्‍यात आमच्या बॅगा दीनवाण्या नजरेनं उभ्या असलेल्या सापडल्या. हेच जर सध्याच्या काळात घडलं असतं तर अख्खा विमानतळ खाली करून आम्हाला दहशतवादी म्हणून आत टाकलं असतं. पुढचं विमान एकदम चिमणं होतं. जेमतेम १४ सिटं. १  X १ अशी सिटांची रचना! बसल्या जागेवरून आम्हाला पायलट आणि त्यांचे स्क्रीन दिसत होते. हवाईसुंदरी वगैरे भानगड नाही. विमान उडाल्यावर एका पायलटनेच सँडविच व पेयं असलेली एक टोपली मागे ढकलली. सेल्फ सर्व्हिस! त्यावर बाकीचे प्रवासी तुटून पडले तरी चारचौघात हावरटासारखं घ्यायचं नाही ही शिकवण असल्यामुळे मी उगीचच थोडंस घेतल्यासारखं केलं. 

ते विमान उतरलं तो विमानतळही छोटाच होता. विमानातून उतरायला एक शिडी लावली. मी खाली उतरायला शिडीवर उभा राहीलो आणि अति गारव्यामुळे पोटरीत गोळा आला. मला उतरणं मुश्कील झालं. एप्रिल मधे किती थंडी असून असून असणारे असा विचार करून कुठलेही गरम कपडे न घेता मी बिनधास्तपणे आलो होतो. कुणाला माहिती होतं यांची एप्रिलची थंडी पुण्याच्या डिसेंबरतल्या पेक्षा जास्त असते ते? पुण्याच्या गारव्याला थंडी म्हणणं म्हणजे शॉवरला मुसळधार पाऊस म्हणण्यासारखं आहे. मनातल्या मनात बापुजींना नमस्कार केला व पाय चोळत चोळत कसाबसा खाली उतरलो. न्यायल्या आलेल्या गाडीतून हॉटेलवर जाताना हिरव्या झाडीनं गच्च भरलेल्या टेकड्या पाहिल्यावर वाटलं आपल्याकडे 'रिकाम'टेकड्यांचं प्रस्थ जास्त आहे. हिरव्या रंगाच्या किती त्या छटा! वा! गाडीचा स्पीडोमीटर अधून मधून मी पहात होतो. विमानतळावरून बाहेर पडताना तिचा वेग ६० किमी होता तो हायवे लागल्यावर  २०० किमीच्या पलिकडे गेलेला पाहून मी त्याहून जास्त वेगाने देवाचा धावा करायला लागलो. डेक्कन क्वीनपेक्षा जोरात जाणारी गाडी असू शकते हे तेव्हा माझ्या गावीही नव्हतं.

रात्री जेवायला जाण्यासाठी खोलीच्या बाहेर पाऊल ठेवलं आणि एकदम लॉबीतले दिवे लागले. कुणीतरी माझ्यावर पाळत ठेवली आहे की काय असं वाटून मी दचकलो. नंतर लक्षात आलं की ते लॉबीत हालचाल झाली की आपोआप लागणारे होते. हॉटेलातल्या १/२ लोकांना इंग्रजी येत होतं म्हणून हॉटेलातच खायचं ठरवलं. पण ते दर वेळेला हजर असण्याची गॅरंटी नव्हती. इकडचे वेटर आणि वेटरिणी आपण टेबलावर बसल्यावर हसतमुखानं स्वत:ची ओळख करून देतात व पहिल्यांदा काय पिणार म्हणून विचारतात. आमच्याकडचे वेटर कंटाळलेल्या चेहर्‍यानं आपण टेबलावर बसल्या बसल्या कळकट बोटं बुचकळलेला पाण्याचा ग्लास आणि मेन्यू समोर आपटतात. अमृततुल्यात तर 'फडका मार रे बारक्या!' असा मालकानं आवाज दिल्याशिवाय टेबल पण पुसायची तसदी घेतली जात नाही. इकडे आल्यावर पहिल्यांदा समजलं की दारू किंवा ज्यूस या जेवणाबरोबर प्यायच्या गोष्टी आहेत. दोन तीन दिवस करून बिअर बरोबर जेवलो. पण पाणी ते पाणीच! मग मात्र सरळ पाणी मागितलं. त्यामुळे पाणी ही पण प्यायची गोष्ट असते ते वेटरला पहिल्यांदा समजलं. हॉटेलातला मेन्यू वाचण्याचा घोळ नको म्हणून आम्ही ज्या हॉटेलात रहात होतो तिथल्याच रेस्टॉरंट मधे खायचो.. कारण, तिथे दोन्ही भाषेतले मेन्यू होते.. पण, इंग्रजी मेन्यू मधे फक्त चार पाचच नावं होती. जर्मन मेन्यू मधे ढीगभर होती. काही दिवस इंग्रजी मेन्यू खाऊन कंटाळल्यावर मी जर्मन मेन्यूतलं खाण्याचा धाडशी निर्णय घेतला. उच्चार करण्याची बोंबच असल्यामुळे मी वेट्रेस आल्यावर जर्मन मेन्यूवर एका ठिकाणी बोट ठेवून आत्मविश्वासाने ऑर्डर ठोकली. जे आलं ती स्वीट डिश होती. ते गिळून झाल्यावर मेनूच्या दुसर्‍या भागात बोट ठेवलं. जे आलं तो मेन कोर्स होता. पण स्वीट डिशनंतर मेन कोर्स खाणारा म्हणून आजुबाजूच्या गिर्‍हाईकांची फुकटची करमणूक मात्र केली.

दांडगे पक्का शाकाहारी होता. त्याला कंपनी म्हणून १/२ दिवस सॅलड नामक पालापाचोळा खाल्ला. 'त्या' काळी शाकाहारी जेवण असू शकतं याची त्यांना कल्पना नव्हती आणि बाहेर शाकाहारी मिळायचा वांधा असतो याची आम्हाला! रिसेप्शन मधे एका टोपलीत फळं ठेवलेली असायची. मला आधी तो डेकोरेशनचा प्रकार वाटला. भुकेलेल्या दांडगेनं न राहवून एकदा रिसेप्शनिस्टला विचारल्यावर फळं घेण्यासाठीच ठेवली आहेत हे समजलं. असं काही दांडगेच करू जाणे! माझं काही तिला विचारायचं धाडस झालं नसतं. आणखी काही दिवस सॅलड खाल्लं तर मी बकरीसारखा बँ बँ करायला लागेन अशी भीती वाटल्यामुळे मी सर्रास चिकन वगैरे मागवायला लागलो तो पर्यंत त्याची मशरूम आमलेट पर्यंत प्रगती झाली. आणखी दोन दिवसानंतर त्याची विकेट पडली व तो ही बिनधास्त चिकन मागवायला लागला.

दुसर्‍या दिवशी त्यांच्या ऑफिसात गेलो. कुठं ते भलं मोठ्ठं ऑफिस व प्रचंड कार पार्क आणि कुठं ते आमचं एका तिमजली बिल्डिंग मधल्या बारक्या फ्लॅट मधलं! काही तुलनाच नाही. कार्ड सरकवून ऑफिसची दारं उघडायची आयडिया तर भन्नाट! आमच्या पुण्याच्या ऑफिसच्या किल्ल्या २/३ लोकांकडेच असायच्या. त्यातला एक जण येईपर्यंत झक मारत बाहेर उभं रहायला लागायचं. तिथे आम्हाला एक खोली मिळाली, त्यात आम्हाला लागणारं सगळं होतं. आठवडाभर इथे बसून त्यांच्या कोडवर डोकं आपटायचं होतं! कोड बघून मात्र तोंडाला फेस आला. आधीच दुसर्‍याचा कोड वाचणं ही शिक्षा असते. मला तर मी लिहीलेलाच कोड काही दिवसांनी समजत नाही. आणि त्यात जर्मन मधे कॉमेंट व व्हेरिएबलची नावं असलेला कोड म्हणजे तर काळ्या पाण्याची शिक्षा! अर्थात कोड दुसर्‍या कंप्युटरवर नेण्यासाठी सगळा समजण्याची गरज नव्हती. जो कोड दुसर्‍या कंप्युटरवर जसाच्या तसा चालणार नाही तोच फक्त समजण्याशी मतलब होता. सुदैवाने मला त्यांच्या कोडमधे काही चुका दिसल्या. अशा चुका चंद्या माझ्या कोड मधून नेहमी काढायचा. म्हणतात ना दुसर्‍याच्या डोळ्यातलं कुसळ दिसतं इ. इ.? पण त्या चुकांमुळे मला त्यांच्यात आणि माझ्या कुवती मधे एक प्रचंड दरी आहे असं जे वाटत होतं ते कमी झालं. हे जाणवलं की सगळे कोडगे एका माळेचे मणी!

दरम्यान जर्मन ऑफिस मधल्या एकानं, फ्रेडीनं, नवीन गाडी घेतली म्हणून सगळ्यांना पार्टी द्यायचं ठरवलं. त्याकाळी भारतात घरी गाडी असणं म्हणजे अति श्रीमंतीचं लक्षण! खाजगी गाडीत बसण्याचा अनुभव नाहीच त्यामुळे! तो आम्हाला स्वतःच्या गाडीतून पार्टीला घेऊन जाण्यासाठी आला. आम्ही दोघेही मागे बसायला लागल्यावर त्यानं मला पुढे बसायला सांगितलं. त्या पार्टीत एक बाई तिच्या फॅमिली बद्दल सांगत होती. ती आणि तो कसे शाळेत बरोबर होते पण तेव्हा कसं त्यांना एकमेकांबद्दल प्रेम वाटत नव्हते. मग एका पार्टीत कसे भेटले, आता किती मुलं आहेत इ. इ. मी मधेच नाक खुपसलं.. मग लग्न केव्हा झालं? तर ती एकदम दचकली आणि माझ्याकडे 'लग्न म्हणजे काय असतं?' अशा चेहर्‍यानं बघत मान या कानापासून त्या कानापर्यंत हलवत म्हणाली... 'नोssssss! वुई आरन्ट मॅरीड!' बों ब ला! बाकी परदेशी गेल्यावर सांस्कृतिक धक्के आणि शिष्टाचारौत्पाताला ऊतच येतो! पार्टी नंतर परत हॉटेलवर जाण्यासाठी कंपनीची गाडी आली होती. फ्रेडी पण टाटा करायला आला. मी पुढे बसायला निघालो तर त्यानं मला मागे बसायची खूण केली. मी खलास! त्याला विचारल्यावर तो म्हणाला 'अरे गाडी शोफर चालवणार असेल तर मागे नाहीतर पुढे!

आम्ही संध्याकाळी गावात चक्कर मारीत असू. तिथली दुकानं तिथले भाव असं बघत फिरायचो. न्हाव्याच्या दुकानातले भाव बघून वाटलं इथला न्हावी केस आणि खिसा एकदमच कापतो की काय? क्रॅश कोर्सनं मला एक दोन जर्मन वाक्यं पढवली होती. त्यातलं एक म्हणजे 'मला जर्मन बोलता येत नाही' हे होतं. लहानपणी आपण कसं मुंगूस दिसल्यावर 'मुंगसा! मुंगसा! तोंड दाखव नाही तर तुला रामाची शप्पथ आहे' असलं काहीतरी म्हणायचो तसं मी ते ठेवणीतलं वाक्य कुणी जर्मन मुंगूस अंगावर आलं की फेकायचो. एकदा धीर करून एका दुकानात काय आहे ते बघायला गेलो तर तिथली बाई जर्मन भाषेत फाडफाड काहीतरी बरळली. मी 'मला जर्मन बोलता येत नाही' हे घाईघाईनं तिच्यावर फेकलं. आता ती तोडक्या मोडक्या इंग्रजीत बोलेल अशी माझी अपेक्षा होती.. पण तिने ती मगाचीच जर्मन वाक्यं डेक्कन क्वीनच्या स्पीड ऐवजी बार्शी लाईटच्या स्पीडनं टाकली. मी बधीर! मग उगीचच मान हलवून समजल्यासारखं 'या! या! डान्क! डान्क!' असं म्हणत तिथून सटकलो.

परतीच्या प्रवासासाठी भल्या पहाटे उठून गाडीनं विमानतळाकडे निघालो. येताना दिसलेले हिरवे कंच डोंगर जाताना धुक्याचा मफलर मानेभोवती गुंडाळून एकटक समोर बघत बसलेल्या म्हातार्‍यासारखे दिसत होते. परतीच्या प्रवासात चेकिनसुंदरीनं एका सरदारजीचं जास्तीचं सामान आमच्या नावावर घ्यायची विनंती केली ते सोडता विशेष काही घडलं नाही. मुंबईत उतरल्या उतरल्या तो विशिष्ट दर्प नाकात शिरताच मला अगदी तुरुंगवासातून सुटका झाल्यासारखं मोकळं मोकळं वाटलं. मार्केटिंग मॅनेजरनं आम्हाला सापडलेल्या चुकांचं भांडवल करून प्रोजेक्ट मिळवल्याचं सांगितलं तेव्हा माझ्या अंगावर जे मूठभर मांस चढलं ते अजून उतरलेलं नाहीये!

== समाप्त ==

Monday, October 29, 2018

आर्किमिडीजचा स्क्रू!

आर्किमिडीजचं नाव घेतलं की बहुतेकांना त्याचा शोध नक्की काय होता ते भले सांगता येणार नाही पण तो नग्नावस्थेत युरेका! युरेका! (खरा उच्चार युरिका आहे म्हणे) ओरडत रस्त्यातून पळाला होता हे डोळ्यासमोर नक्की येईल! पाठ्यपुस्तकं रंजक करण्यासाठी ज्या गोष्टी घालतात नेमक्या त्याच जन्मभर लक्षात रहातात. असो! आर्किमिडीजने बरीच उपयुक्त यंत्रं बनविली त्यातलंच एक आर्किमिडीजचा स्क्रू आहे!

आर्किमिडीजचा स्क्रूचा वापर करून पाणी वर खेचता येतं! आर्किमिडीजचा स्क्रू हा एक मोठ्या आकाराचा स्क्रूच आहे. त्याचं एक टोक पाण्यात बुडवून तो फिरविला की पाणी त्या स्क्रुच्या आट्यातून वर वर येतं. चित्र-१ मधे पाणी वर चढविण्यासाठी एक मुलगा पायाने तो स्क्रू फिरवतो आहे.

आर्किमिडीजचा स्क्रू: एक बागेतलं खेळणं

चित्र-१: आर्किमिडीजचा स्क्रू कसा चालतो ते समजण्यासाठी केलेलं फॉलकर्क या स्कॉटलंड मधील गावातल्या एका बागेतलं खेळणं.

या उलट पाणी स्क्रू मधून सोडलं की स्क्रू फिरायला लागतो. या तत्वाचा वापर केला आहे वीजनिर्मितीसाठी! अशा पद्धतीच्या उलट सुलट क्रिया प्रक्रिया तंत्रज्ञानात इतरत्र पण वापरल्या गेल्या आहेत. उदा. तारेच्या भेंडोळ्याने चुंबकीय क्षेत्र छेदलं की तारेत वीजप्रवाह निर्माण होतो. याचा उपयोग जनित्राने वीजनिर्मिती करण्यासाठी केला जातो. तसंच तारेतून वीजप्रवाह सोडला तर तिच्या भोवती चुंबकीय क्षेत्र निर्माण झाल्यामुळे जवळचा चुंबक खेचला किंवा ढकलला जातो. इलेक्ट्रिक मोटर या तत्वावर चालते.

आर्किमिडीजचा स्क्रू वापरून वीज निर्मिती

चित्र-२: आर्किमिडीजचा स्क्रू नदीतल्या बांधावर बसवून वीज निर्मिती कशी करता येते त्याची आकृती!


आर्किमिडीजचा स्क्रू पद्धतीच्या वीजनिर्मितीचे अ‍ॅनिमेशन

वीजनिर्मिती साठी स्क्रू फिरवायला पाण्याला फक्त पुरेसा दाब हवा! बांधाची उंची सुमारे १ मीटर ते १० मीटर या मधे आणि पाण्याच्या प्रवाहाचा वेग सेकंदाला सुमारे ०.०१ मीटर क्युब ते सेकंदाला १० मीटर क्युब या मधे असला की झालं. इंग्लंड मधील बर्‍याच नद्यांमधे जागोजागी बांध आधीपासून आहेत. पूर्वी बांधात अडविलेल्या पाण्याच्या जोरावर गिरण्या चालवीत असत. आता त्या बंद पडल्या असल्या तरी बांध तसेच आहेत.

ऑक्सफर्ड मधे गेल्या तीन वर्षात थेम्स नदीवरील दोन बांधांवर या तत्वावर वीजनिर्मिती सुरू झाली आहे. त्यातला पहिला प्रकल्प ऑक्सफर्ड मधील ऑस्नी गावात २०१५ मे मधे सुरू झाला. त्या प्रकल्पाचं अजून एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे बहुतांश भागिदार हे ऑस्नी गावातले रहिवासीच आहेत. दुसरा प्रकल्प ऑक्सफर्ड मधील सॅन्डफर्ड गावात २०१७ मधे सुरू झाला. तो ही रहिवाशांच्या भागिदारीतून उभारलेला आहे. सॅन्डफर्ड येथील बांधाची उंची ७ मीटर इतकी आहे. यातून प्रति वर्षी १.६ मेगावॉट इतकी वीजनिर्मिती होऊ शकते. सॅन्डफर्ड मधे एका शेजारी एक असे तीन स्क्रू बसविलेले आहेत. चित्र-३ पहा. 

सॅन्डफर्ड येथील तीन स्क्रू

सॅन्डफर्ड येथील तीन स्क्रू

चित्र-३: सॅन्डफर्ड मधे बसविलेले तीन आर्किमिडीजचे स्क्रू
प्रत्येक स्क्रू महाकाय आहे. एकेका स्क्रूचं वजन २२ टन आहे. चित्र-४ पहा.

महाकाय स्क्रू

चित्र-४: सॅन्डफर्ड मधील एका आर्किमिडीजचा स्क्रू चा आकार

आर्किमिडीजचा स्क्रूचा अजून एक महत्वाचा फायदा म्हणजे तो प्रवाहाच्या दिशेने जाणार्‍या माशांना कुठल्याही प्रकारचा अडथळा करीत नाही. वरील व्हिडिओत दाखविल्याप्रमाणे मासे स्क्रू मधील पाण्या बरोबर सहजपणे वहात वहात जाऊ शकतात. प्रवाहाच्या उलट दिशेने जाणार्‍या माशांसाठी सर्व धरणांच्या बाजूला एक खास पाण्याचा प्रवाह ठेवलेला असतो त्याला फिश लॅडर म्हणतात. दर वर्षी उन्हाळ्यामधे सालमन मासे समुद्रातून नद्यांमधे प्रजननासाठी येतात. त्यांना काय खुजली असते काय माहिती! पण ते बारक्या सारक्या अडथळ्यांना न जुमानता प्रवाहाच्या विरुद्ध जातात. खालील व्हिडिओत ते छोट्या छोट्या धबधब्यांवरून सरळ उड्या मारत जाताना दिसतील.


तसंच अतिवृष्टी मुळे नदी जवळच्या रस्त्यावरून पाणी वहात असेल तर ते रस्ता ओलांडायलाही कचरत नाहीत.


माशांना धरणाच्या बाजूने वर जायला रस्ता आहे हे कसं समजतं ते देवाला ठाऊक! पण त्यांना तो सापडतो हे मात्र खरं आहे. हे सर्व उपाय एका विशिष्ट आकारापर्यंतच्या माशांसाठी ठीक आहेत म्हणा! अगदी मोठ्या आकाराचे मासे नदीच्या खाडीत फार फार तर येतात पुढे जात नाहीत. सप्टेंबर २०१८च्या शेवटी एक बेलुगा जातीचा देवमासा लंडन मधे थेम्स नदीत ४/५ दिवस घुटमळत होता. अर्थातच तो चुकला होता.

-- समाप्त --

Tuesday, October 23, 2018

ढवळ्याशेजारी बांधला पवळ्या....

'दिवाळीचा काय प्लॅन आहे रे बंड्या?'.. अष्टपुत्रेंनी आठव्यांदा विचारल्यावर बंड्या 'पुण्याला जायचा विचार आहे' असं गुळमुळीतपणे पुटपुटला. त्याला कारण तसंच होतं. अष्टपुत्रेंना विषय मिळायचा अवकाश की ते त्यावर तासनतास ब्रेथलेस गाण्यासारखे बोलू शकायचे. पण त्यांना टाळता येणं शक्य नव्हतं. कारण त्याच्या गावात मराठी टाळकी कमी असल्यामुळे कुठल्याही समारंभात तीच तीच पुनःपुन्हा भेटायची. इंग्लंडातली मराठी मंडळी चक्क एकमेकांना धरून असतात हे समजलं तर अखिल महाराष्ट्रातले कट्टर मराठी झीट येऊन पडतील. असो! पण बंड्याच्या चावीमुळे लंडन पुणे प्रवासावरचा त्यांचा हातखंडा एकपात्री प्रयोग सुरू झाला!

'मी सांगतो तुला बंड्या! सकाळच्या विमानाने अजिबात जाऊ नकोस.'
'क क का? तिकीट स्वस्त आहे!'.. बंड्याचा चेहरा पडला.
'अरे असं किती स्वस्त असणारे? फार तर फार १५ पौंड! पण कटकट बघ किती होते. सकाळी ९ च्या आसपास विमान असतं म्हणजे ७ च्या सुमारास हिथ्रोवर पोचायला हवं! इथून हिथ्रोला जायला दीड तास तरी लागतोच लागतो. म्हणजे साडे पाचला निघायला हवं! त्यासाठी ४/४:३० ला उठायचं म्हणजे किती कटकट! इतकं करून मधे कुठे ट्रॅफिक जॅम होत नाही ना याची धाकधुक! विमान पोचतं रात्री ११ च्या सुमारास! मग टॅक्सी घेऊन पुण्याला पोचेपर्यंत पहाटेचे ३ तरी वाजतातच. आपण गेल्यावर सगळे उठतात. मग चहा पाणी आणि प्रत्येक जण आपली उलटतपासणी करेपर्यंत सकाळ होते. म्हणजे झोपेचं भजं!'
'पण माझा आदल्या रात्री तिथे जवळच्या हॉटेलात रहायचा प्लॅन आहे'.. बंड्या आपल्यालाही विचार करता येतो याची चुणुक दाखवायला गेला आणि ये रे बैला करून बसला.
'आयला! तू १५ पौंड वाचवायला १०० पौंडाच्या हॉटेलात रहाणार? देशस्थ शोभतोस अगदी! हा हा हा! अर्थात मी ते पण करून बसलोय म्हणा! त्याची पण गंमत सांगतो तुला!'.. अजून जेवायला वेळ होता तो पर्यंत आख्यानातुन सुटका नव्हती.......

मी एक स्वस्तातलं हॉटेल घेतलं होतं ज्यांची हिथ्रोवर न्यायची आणायची फुकट सेवा होती. स्वस्त म्हणजे तरी ७० पौंड बरं का? मग इथून थेट हिथ्रोची बस घेऊन महाशय आदल्या दिवशी संध्याकाळी हिथ्रोच्या फलाटावर दाखल झाले. तिथून हॉटेलला गाडी पाठविण्यासाठी फोन लावला. अष्टपुत्रेंनी कानापाशी मूठ नेली.
'तू कुठे आहेस?'.. रिसेप्शनिस्ट म्हणाला.
'टर्मिनल ४ वर, अरायव्हल पाशी'
'ठीके. मी गाडी पाठवतो. गाडीचा नंबर आहे.. एक्स एल ५२ व्ही आर वाय. तू असं कर. टेक अ लिफ्ट अँड गो टू डिपार्चर गेट जी अ‍ॅज इन गॅरी'
'ओके.' तो गाडी कुठे पाठवतोय ते ऐकता ऐकता गाडीचा नंबर विसरलो. त्यांना काय सांगायचं ते तोंडपाठ असतं, ते वाघ पाठीमागे लागल्यासारखे एका दमात सगळं सांगतात, आपण त्याच दमात विसरतो.
लिफ्ट घेऊन डिपार्चर मधे आलो. ते शिंचं गेट जी काही सापडेना. इकडे तिकडे केल्यावर शेवटी तिथल्या एका कामगाराला विचारलं..
'अरे भाऊ! इथे गेट जी कुठे आहे?'
'गेट जी? असं काही नसतं. इथल्या गेटांना नंबर आहेत. एक दोन तीन असे'
म्हंटलं हा रिसेप्शनिस्ट पुरूष असूनही असं कसं भलतंच सांगतो? बाई असती तर समजू शकलो असतो मी! बायका तोंडाला येईल ते बोलतात. जिथं उजवीकडे वळायला हवं असतं तिथं खुशाल डावीकडे वळ म्हणतात.

'मी ऐकतेय हांssssss!... आतून सौंचा आवाज आल्यावर अष्टपुत्रेंनी मिष्किल हसत डोळा मारला आणि मानेनेच 'पाहिलंस?' असं विचारलं.
'मग?'.. बंड्याला त्यांचं आख्यान लवकर संपण्यात जास्त रस होता.
'मग काय? परत फोन.'.. परत कानापाशी मूठ!
'अरे बाबा! मी तो मगाच्चाच टर्मिनल ४ वाला. इथे गेट जी असं काही नाहीये रे!'
'अहो! मी गेट जी नाही म्हणालो. तुला गेट ऐवजी चुकून दुसरं काही वाटू नये म्हणून मी पहिलं अक्षर सांगितलं. जी!'.. त्या रिसेप्शनिस्टला मनातल्या मनात मी निवडक शेलक्या शिव्या हासडल्या.
'ओके. मग मी काय करू आता?'
'तू आत्ता कुठे आहेस?'
'डिपार्चर'
'लेट्स डू धिस केअरफुली नाऊ! तू अरायव्हला जा. तिथून लिफ्टने डिपार्चरला ये. मग गेट मधून बाहेर पड. तिथे बरेच बसस्टॉप दिसतील तिथे थांब'
अरे माठ्या! मी डिपार्चरलाच आहे. असं जोरात ओरडून सांगावसं वाटलं मला. म्हंटलं हा रिसेपशनिस्ट आहे की गणितज्ज्ञ?

'गणितज्ज्ञ?'... बंड्याला आपल्या क्रिकेटपटुंसारखी त्याच त्याच चुका करून आउट व्हायची सवय आहे. त्याच्या प्रश्नामुळे एक उप-आख्यान सुरू झालं.
अरे! तुला माहिती आहे का? कुठल्याही नवीन प्रश्नाचं रुपांतर ज्याचं उत्तर माहिती आहे अशा प्रश्नात करण्यामधे गणितज्ज्ञांचा हातखंडा असतो. समजा एका गणितज्ज्ञाला असा प्रश्न टाकला... तुला एक पातेलं, चहा, साखर, गॅस, दूध, पाणी इ. सगळं दिलेलं आहे. तर तू चहा कसा करशील? तर तो सांगेल.. पातेल्यात चहा, साखर पाणी घालून गॅस पेटवून त्यावर ते उकळायला ठेवेन. उकळल्यावर त्यात दूध घालून अजून एक उकळी आणेन. मग कपात चहा गाळून घेईन... मग त्याला जरा वेगळा प्रश्न टाकला.. समजा आता तुला पेटवलेल्या गॅसवर पातेलं ठेवून दिलेलं आहे. पातेल्यात चहा साखर पाणी घातलेलं आहे. तर आता चहा कसा करशील?
तर तो काय म्हणेल? पातेलं गॅसवरून उतरवेन. त्यातलं सगळं पाणी फेकून देईन. म्हणजे मग या प्रश्नाचं रुपांतर पहिल्या प्रश्नात होईल ज्याचं उत्तर आपल्याला माहिती आहे. आता बोल! हा हा हा हा हा!.. अष्टपुत्रे बेदम हसले व बंड्या कसंनुसं हसला.

'काय सांगत होतो मी?'.. अष्टेकरांनी गेट हरवल्यासारखा चेहरा केला.
'चहा कसा करायचा'
हां!.. मग एकदाचा हॉटेलवर पोचलो. स्वस्तातलं हॉटेल घेतल्यामुळे रुममधे टॉयलेट/बाथरूम नव्हतं. होतं फक्त बेसिन! पहाटे उठून जायचं असल्यामुळे रात्रीच अंघोळ उरकण्याचं ठरवलं. माझ्या मजल्यावर कुठेही बाथरूम नव्हती. शोधाशोध केल्यावर ती वरच्या मजल्यावर सापडली. कुणीतरी गेलेलं होतं. म्हणजे समजलं का? जवळपास १५ खोल्यांमधे एकच बाथरूम होती. परत खोलीत गेलो. दोन-चार वेळा वरखाली केल्यावर एकदाची ती बाथरूम रिकामी सापडली आणि अंघोळ उरकली.
सकाळी उठून तयार होऊन विमानतळावर नेणार्‍या गाडीसाठी रिसेप्शन मधे आलो. मी धरून ७ लोक तिथे होते. गाडीत ड्रायव्हर सोडून ७ च शिटं होती. पण एका  जोडप्याकडे भला मोठा लांबडा सर्फिंग बोर्ड होता. तो दोन रांगेतल्या दोन माणसांच्या मानांमधून पार डिकीपासून ड्रायव्हर पर्यंत पसरला. गाडीच्या प्रत्येक वळणाबरोबर बोर्ड गालाशी नको तितकी सलगी करत होता. मला 'सरफ़रोशी की तमन्ना अब हमारे दिल में है, देखना है ज़ोर कितना गाल-ए-कातिल में है?' असं ताठ मानेनं म्हणावसं वाटलं. एकदाचं सर्फर लोकांचं टर्मिनल आलं आणि ते बोर्डासकट गुल्ल्याड झाले आणि मी यथावकाश टर्मिनल स्थित झालो.

घुssssssर्रsssssssss! एव्हाना बंड्यानंही झोपेचं टर्मिनल गाठलेलं होतं.

------***-----------***---------

बंड्यानं अष्टपुत्रेंच्या सल्ल्यापेक्षा नंतरच्या आख्यानांना घाबरून रात्रीच्या विमानाचं तिकीट काढलं. ट्रॅफिक जॅममुळे अर्धा तास उशीरा विमानतळावर पोचला. विमानतळ कसला? प्रवासीतळच म्हणायला पाहिजे खरं तर! आता बंड्या पण इथे तळ ठोकून बसणार नव्हता का?.. विमान धक्क्याला लागेपर्यंत? विमानतळ म्हणतात तसं बसतळ किंवा रेल्वेतळ का नाही म्हणत? किंवा उलट विमानस्थानक का नाही?

चेकिन झाल्यावर सुरक्षा तपासणीच्या भल्या मोठ्या रांगेत उभं राहून एकदाचा तो सुरक्षा अधिकार्‍यापाशी पोचला. त्याच्याकडे फक्त एक खांद्यावरची बॅग होती. बंड्याला सुरक्षा तपासणीत कधीच सुरक्षित वाटायचं नाही. बॅग क्ष किरणातून गेल्यावर तिथल्या बाईला काही तरी संशय आला. तिनं त्याची बॅग उघडून काही कपडे, चॉकलेटं आणि काही छोटी खेळणी बाहेर काढली. सुरक्षा तपासणी ही आमच्या खाजगी आयुष्यावरील लज्जास्पद अतिक्रमण आहे असं काही म्हणता येत नाही दुर्दैवाने! तिनं शेव्हिंग फोम उचलून कचर्‍यात टाकला. बंड्यानं प्रश्नार्थक मुद्रा करताच तिनं तडफदारपणे '१०० एमएलच्या वरती न्यायला परवानगी नाही. लिहीलंय सर्व ठिकाणी!' असं 'काय गावठी लोक प्रवास करतात हल्ली' अशा अर्थानं मान वेळावत ठणकावलं. बंड्यानं 'अहो! पण त्यात काही फार शिल्लक नाहीये' असं काकुळतीने सांगितल्यावर तिनं विजयी मुद्रेनं तो डबा कचर्‍यातून बाहेर काढला त्या शेव्हिंग फोमच्या डब्यावर २०० एमएल लिहीलेलं दाखवलं आणि परत शेव्हिंग फोमम् समर्पयामि केला. मग तिनं त्यातल्या एका खेळण्याचं प्लॅस्टिक पॅकिंग फोडून एक चिमुकला स्क्रू-ड्रायव्हर काढून 'शार्प ऑब्जेक्ट्स नॉट अलाउड' म्हणत स्क्रू-ड्रायव्हरम् समर्पयामि केला. बंड्यानं तिलाच उचलून सुरक्षा नारिम् समर्पयामि करायची ऊर्मी कशीबशी दाबली.

शेवटी बंड्यानं एकदाचं विमानातल्या शिटावर बूड टेकवलं. शेजारची दोन शिटं रिकामी होती. बंड्यानं ती तशीच रिकामी ठेवण्याबद्दल देवाचा धावा केला पण आज देवाचा मूड बरोबर नव्हता. थोड्याच वेळात तिथे एक बाई आणि तिची सुमारे ३ वर्षाची मुलगी स्थानापन्न झाल्या. त्याचं पाय पसरून झोपायचं स्वप्न विरलं. बंड्यानं इकडे तिकडे आणखी कुठे रिकामी शिटं आहेत का ते पाहीलं. पण छे! सामान्यांचा विमान प्रवास म्हणजे इकॉनॉमी क्लास नामक खुराड्यात एक कोंबडी होऊन अंग चोरून तासनतास बसणं! इथे फक्त डोळ्यांची उघडझाप व श्वासोश्वास या दोनच गोष्टी शेजारच्याला धक्का न लागता करता येतात. विमान धावपट्टीकडे कूच करेपर्यंत हवाईसुंदरीने कवायत केल्यासारखे हातवारे करत संकट समयीचे उद्योग समजावले. एअरहोस्टेसला हवाईसुंदरी हा शब्द कुणा गाढवानं केला? त्याच न्यायानं नर्सिणीला दवाईसुंदरी का नाही केला? किंवा रिसेप्शनिस्ट बाईला स्वागतसुंदरी? विमान झेपावल्यानंतर बंड्या घाईघाईने व्हिडिओ कडे झेपावला. पण तो काही केल्या चालू होईना. बंड्यानं हवाईसुंदरीकडे तक्रार करताच 'सर, मी सांगते हं त्यांना' असं कृत्रिम स्मितासकट कृत्रिम मार्दवपूर्ण आवाजात ऐकायला मिळालं.

बंड्यानं नाईलाजाने डोळे मिटले.. आणि चक्क त्याला झोप लागली. थोड्या वेळानं आपण गर्दीतून चाललो आहोत आणि खांद्याला धक्के बसताहेत असं वाटलं. एव्हढ्यात आपण डेक्कनला पण पोचलो की काय या विचाराने जाग आली.. तर एक हवाईसुंदर त्याला हलवून 'वुड यु लाईक डिनर, सर?' असं घोगर्‍या आवाजात विचारत होता. हवाईसुंदर कसला हवाईटपोरी वाटत होता तो! च्यायला शांतपणे झोपू पण देत नाहीत लेकाचे! बंड्यानं तिरसटून 'काय आहे खायला?' विचारल्यावर 'फक्त चिकन आणि लँब इतकंच शिल्लक आहे, सर!' असं कृत्रिम स्मितासकट कृत्रिम मार्दवपूर्ण आवाजात ऐकायला मिळालं. शुद्ध शाकाहार्‍याने चुकून बोंबील खाल्ल्यासारखा त्याचा चेहरा झाला. आधी सांगून सुद्धा व्हेज कसं शिल्लक नसतं? बरीच कडकड केल्यावर हवाईसुंदर मागे गुप्त झाला आणि जादु केल्या सारखा एक व्हेज जेवण घेऊन हजर झाला. 'आता कसं काय व्हेज मिळालं रे तुला?' म्हणून बंड्यानं अजून चिडचिड केली. जेवण चालू असताना त्याला शेजारची बाई तिच्या मुलीला लाडानं मराठीत म्हणाली.. 'आता एका मुलीला पुण्याला कोण कोण भेटणारे?' आणि तिनं भोकाड पसरलं. त्या बाईनं कसं बसं करून तिला शांत केलं. बंड्या परत झोपायच्या तयारीत असताना ती बाई काहीही कारण नसताना मुलीला म्हणाली.. 'आता तिकडे गेल्यावर मराठीत बोलायचं बरं का सगळ्यांशी!'.. आणि तिनं परत भोकाड पसरलं. अर्धा तास भँ झाल्यावर ती थकून झोपली तर त्या बाईनं तिला 'चॉकलेट हवं का?' असं विचारून तिला रडवलं. बंड्यानं मोठ्या कष्टानं 'माता न तू वैरिणी' म्हणायचं टाळलं. त्या पोरीला बंड्यात कंसाचा चेहरा दिसायचा की काय कुणास ठाउक! कारण बंड्यानं तिच्याकडे नुसतं पाहिलं तरी ती जीव धोक्यात असल्यासारखी किंचाळायची. अशा परिस्थितीत बंड्याला त्याच्या बॉसची 'ती' बढाई आठवली नसती तरच नवल होतं. बॉसच्या आयुष्यात काहीही बरं घडलं की ती बढाईच असली पाहीजे अशी तमाम पोरांची खात्रीच असते. बॉस पुण्याहून मुंबईला विमानाने निघाला होता तेव्हा त्याच्या शेजारी एक सुंदर स्त्री बसायला आली. बॉसकडे बघून नर्व्हस हसली. मग विमान जसं धावपट्टीवर धावायला लागलं तसं तिनं त्याचा हात घट्ट धरला तो विमान खूप वर गेल्यावर परत नर्व्हस हसून हात सोडला. विमान उतरायच्या वेळेला तीच कथा! शेवटी न राहवून तिला बॉसनं विचारलं 'एकट्या प्रवास करताय म्हणून इतकं टेन्शन आलं का?'
'मी एकटी नाहीये, नवरा बरोबर आहे'
'आँ! जवळ जवळची शिटं नाही मिळाली का मग?'
'नाही नाही! तो विमान चालवतोय'.. यावर बॉस अवाक झाला.

रडण्या किंचाळण्याच्या पार्श्वभूमिवर कधी तरी मुंबईच्या कळकट इमारती दिसायला लागल्या आणि धुरकट हवेत विमान एकदाचं उतरलं. बाहेर पडल्यावर त्यानं एक पुण्याची टॅक्सी पकडली. टॅक्सी म्हणजे एक टेम्पो होता. दुपारी १२ च्या रणरणत्या उन्हात त्या टेम्पोची भट्टी झाली होती. बंड्याला कधी एकदाची गाडी सुरू होतेय असं झालं होतं. पण टॅक्सीवाला गाडी भरल्याशिवाय थोडाच सोडणार होता? ५ मिनिटांनी त्याच्या शेजारची बाई तिची मुलगी आणि एक माणूस गाडीत चढले आणि बंड्यानं मनातल्या मनात कपाळाला हात लावला. ती बंड्याकडे बघून हसल्यावर तो माहिती होतं तरी उगीचच म्हणाला..'तुम्ही पण पुण्याला चाललाय?'
'हो! हा माझा दीर, मला न्यायला आलाय.'
बंड्याचे आणि त्याचे नमस्कार चमत्कार झाले आणि एकदाचा तो टेम्पो सुरू झाला. मुंबईच्या प्रचंड गर्दीतून बाहेर पडेपर्यंत टेम्पो वेग पकडणं शक्य नव्हतं. आणि गर्दीमुळे ड्रायव्हरचा 'अडला हरी बिप बिप करी' झाला होता. गाडीची शिटं ढिल्ली होती. ब्रेक मारला की थोडी पुढे सरकायची आणि अ‍ॅक्सिलरेट केल्यावर मागे! त्यामुळे बंड्याची जड बुडाची बाहुली झाली होती. थोड्या वेळाने गाडीचा एसी चालत नसल्याची घामट जाणीव झाली. ड्रायव्हर म्हणाला थोडा धीर धरा पण धीर घामाच्या प्रत्येक थेंबाने सुटत गेला. कुणी तरी ड्रायव्हरला म्हणालं .. 'अहो हा एसी आहे की फॅन?'..
'साहेब! गाडीला जरा मौसम पकडू द्या मग समदं ठीक व्हईल.'.. गाडी गर्दीत कसला मौसम पकडणार? अर्धा तास झाला तरी गाडी विमानतळापासून फारशी दूर गेलेली नव्हती.

'व्हाय इज द एसी नॉट वर्किंग? डोन्ट ब्लफ मी हांss! खर खर सांग! दोन दोन गाड्या आहेत माझ्याकडे!'.. त्या बाईनं तिच्या फर्ड्या इंग्रजी मराठीत ड्रायव्हरला झापला. त्या बिचार्‍या ड्रायव्हरला काय इंग्लिश कळणार होतं?
मग ती बंड्याला म्हणाली.. 'आपण त्यांना फोन करून सांगू या. ते पाठवतील दुसरी गाडी. आपण एवढे पैसे मोजलेत!'
'बरं बघा प्रयत्न करून!'.. बंड्या नाईलाजाने म्हणाला. तिनं ऑफिसला फोन लावला मग ते ड्रायव्हरशी बोलले. ड्रायव्हरने त्यांना तेच सांगितलं. त्यांनी त्याला गाडीवर पाणी मारायचा सल्ला दिल्याचं त्यानं आम्हाला सांगितलं. पण त्या बाईला वाटलं एसीत पाणी नाहीये आणि ती बंड्याला म्हणाली.. 'बघा हं! आता एक एक बाहेर यायला लागलंय! आता म्हणतोय एसीत पाणी नाही.' बंड्याला हसू आवरेना. एसीच्या पाण्याबद्दल ऐकून त्याच्या डोळ्यात पाणी आलं.

ड्रायव्हरनं चेंबुरला एका गॅरेजपाशी गाडी थांबवून टपावर पाणी मारलं पण त्याचाही काही उपयोग झाला नाही. एसीतच प्रॉब्लेम आहे हे तिला एकदाचं समजल्यावर ती ड्रायव्हरला म्हणाली.. 'अरे तो एसीच चालत नाहीये! आमचे काही तुझ्यावर पर्सनल ग्रजेस नाहीयेत. एसी चालत नाही हे मान्य कर.'.. ड्रायव्हरने वाशीपाशी ते मान्य केलं. मग तिनं परत फोन करून तक्रार केली आणि त्यांनी गाडी पाठवायचं मान्य केलं. बंड्यानं सुटकेचा निश्वास टाकला. तो पर्यंत गाडी खोपोलीच्या रेस्टॉरंटाला लागली होती. तब्बल अर्धा तास थांबल्यावर पुढची गाडी आली. दुसरी गाडी येईपर्यंत निघायचं नाही असं ड्रायव्हरला सांगण्यात आलं होतं. तिचा दीर सगळ्यांकडे सहानुभूतिपूर्वक पहात होता. एकदाची ती गाडी आली. पण गाडीत जास्त जागा नसल्यामुळे फक्त ती, तिची मुलगी आणि दीर इतकेच लोक गेले. बाकीचे झक्कत त्या खटार्‍यातून निघाले. बरोबरच आहे म्हणा, रडक्या मुलांचेच लाड जास्त होतात! त्यातल्या त्यात सुखाची गोष्ट म्हणजे घाट चढता चढता हवा थंङ होत गेली आणि बंड्याला थोडी झोप मिळाली.

'काय कसा झाला प्रवास?'.. बंड्या घरी पोचल्यावर बाबांनी विचारलं.
'अहो बाबा! काही विचारू नका! काय वैताग आलाय म्हणून सांगू? बाप रे!'... असं म्हणत बंड्या उत्साहाने सांगायला लागला आणि थोड्याच वेळात....

घुssssssर्रsssssssss! बाबांनी झोपेचं टर्मिनल गाठलं आणि बंड्याला जाणवलं की त्याचा ही अष्टपुत्रे झालेला आहे.
म्हणतात ना... ढवळ्याशेजारी बांधला पवळ्या, वाण नाही पण गुण लागला!

-- समाप्त --