Monday, June 25, 2018

स्वप्नांवरती बोलू काही!

स्वप्नांच्या बाबतीत मी तर्‍हेवाईक आहे. म्हणजे मला रोज तर्‍हेतर्‍हेची स्वप्न पडतात अशा अर्थाने हो! आणखी कुठल्या कुठल्या बाबतीत मी तर्‍हेवाईक आहे ते माझे हितचिंतक सांगतीलच. खरं म्हंटलं तर स्वप्न पडणं यात काही विशेष नाही कारण स्वप्नं सगळ्यांनाच पडतात. प्रत्येकाला रोज साधारणपणे ५ स्वप्नं पडतात आणि प्रत्येक स्वप्न सुमारे १५ ते ४० मिनिटं चालतं असं म्हणतात. काही लोकांना आपल्या बायकोने नक्की काय आणायला सांगितलं होतं हे जसं आठवत नाही तशी स्वप्नं पण नंतर आठवत नाहीत इतकंच! मग मी का स्वप्नांबद्दल बोलतोय? कारण माझी बौद्धिक क्षमता बघता मला फक्त स्वप्नांसारख्या हलक्याफुलक्या विषयांवरच त्यातल्या त्यात बोलायला जमतं. मी आयुष्यासारख्या जड गंभीर आणि किचकट विषयावर बोलू शकत नाही. शिवाय, मला असं जाणवलं की हल्ली मी स्वप्नांबद्दल बोलतच नाही. पूर्वी मला स्वप्न पडलं की मी सकाळी सकाळी बायकोला मार्टिन ल्युथर किंगच्या आवेषात 'I had a dream!' असं सांगायचो आणि ती तितक्याच थंडपणे 'हां, ती कालची भांडी घे धुवून!' असं सांगून माझ्या स्वप्नसृष्टीला सत्यतेची कल्हई लावायची. शिवाय मला असं वाटतं की बरेच लोकही त्याबद्दल बोलायच्या फंदात पडत नाहीत किंवा बोलायचं टाळतात. फेसबुक आणि व्हॉट्सअ‍ॅपच्या इकडचा मेसेज तिकडे फॉरवर्ड करण्याच्या जमान्यात आपली स्वप्नं खरडून दुसर्‍याला कळवायला कुणाला वेळ आहे? विचार करा, इतके मेसेजेस फेसबुक आणि व्हॉट्सअ‍ॅप वरून आपल्यावर आदळतात त्यातले किती स्वप्नांबद्दल असतात? आपल्या स्वप्नांबद्दल प्रत्येकाने बोलायला हवं कारण स्वप्नं आपल्याला बनवतात.. दोन्ही अर्थांनी!

माझ्या दृष्टीने स्वप्नं म्हणजे सुप्त मनाने जागरुक मनाशी केलेली भंकस असली तरी स्वप्नांची गंमत वेगळीच आहे. आपलं स्वप्न हे एक डिझायनर स्वप्न असतं, आपण आपल्यासाठी बनवलेलं आणि फक्त आपणच अनुभवलेलं! आपलं अंतर्मन आपल्याच मनाच्या वळचणीत दडलेल्या कुठल्याशा सुप्त भावनांवर आधारित एक कथा, पटकथा संवाद झटपट तयार करून व त्यातल्या भूमिका वठवून आपल्या मनःपटलावर साकारतं हे मला फार थक्क करतं. स्वप्न निर्मिती पासून अनुभूति पर्यंतच्या सर्व भूमिका आपलं मन बजावतं. ज्या कुणाला आपण सर्जनशील नसल्याची खंत आहे त्यांनी याची जरूर नोंद घ्यावी!

कधी तरी कुठे तरी काही तरी पाहिलेलं, वाचलेलं किंवा ऐकलेलं तसंच आपल्या व लोकांच्या वर्तणुकीतलं काही तरी भावलेलं खुपलेलं आदि गोष्टींचं प्रतिबिंब स्वप्नात असतं. पण ही प्रतिबिंबं रूपकात्मक व अमूर्त स्वरुपाची असतात. बर्‍याच वेळेला तर ती दुर्बोध असतात, मोर्स कोडमधे हवामानाचा अंदाज ऐकावा इतकी! त्यामुळे त्यांचा सहजपणे अर्थ लागेलच असं काही सांगता येत नाही. स्वप्नांचा अर्थ नीट उलगडून सांगायला आपलं अंतर्मन काही हिंदी पिक्चरच्या ष्टोरी लेखकाची टोपी घालून बसलेलं नसतं. आपली स्वप्नं डिझायनर स्वप्नं असली तरी काही ठराविक स्वप्नं बहुतेकांना पडतात. उदा. आपल्याला एकंदरितच कमी आत्मविश्वास असेल किंवा आपल्या भवितव्याबद्दल शंका असतील तर परीक्षेत नापास झाल्याचं स्वप्न किंवा उद्या परीक्षा आहे आणि आपली काहीच तयारी नाही झालेली अशी स्वप्नं हमखास पडतात. आपण खोल खोल पडत चाललो आहोत हे अजून एक ष्ट्यांडर्ड स्वप्न! त्यातून असुरक्षितता किंवा एखाद्या गोष्टीबद्दल सतत वाटणारी चिंता प्रतीत होते म्हणतात.

असुरक्षितते वरून आठवलं. लहानपणी मला नेहमी काही सिंह रात्रीचे आमच्या घराभोवती फिरताहेत आणि घरात घुसायचा प्रयत्न करताहेत असं स्वप्न पडायचं. माझी जाम तंतरायची आणि मी घरभर फिरत सगळ्या दारं खिडक्या बंद आहेत ना ते पुनःपुन्हा बघायचो आणि घामेघूम होऊन थरथरत जागा व्हायचो. अर्थात हे स्वप्न पडायला एक कारण होतं. माझ्या लहानपणी आम्ही पेशवेपार्क जवळ रहायला आलो. त्या आधी चिमण्या कावळे कबुतरं कुत्री आदि सर्वत्र दिसणार्‍या सर्वसामान्य प्राण्यांच्या आवाजी दुनियेचं एकदम सिंहांच्या गर्जना त्यावर माकडांचं जिवाच्या आकांताने ओरडणं, मोरांचं म्यावणं, कोल्हेकुई अशा आफ्रिकेतल्या जंगलातल्या तंबूसदृश दुनियेत परिवर्तन झालं. त्या भीतिचा सुप्त परिणाम स्वप्न पडण्यात झाला असणार. 'मी ड्रग्ज घेत नाही कारण माझी स्वप्नं माझा पुरेसा थरकाप करतात' असं मॉरिट्स एस्कर हा मुद्रणकार म्हणायचा त्यात खूपच तथ्य आहे. मला रोज जंगली श्वापदांचे आवाज ऐकायला येतात हे मी गिरगावात आयुष्य घालवलेल्या एखाद्याला सांगितलं असतं तर त्यानं ताबडतोब वेड्याच्या इस्पितळाला कळवलं असतं. लोकलचा खडखडाट आणि बसचा धडधडाट या पलिकडे आवाज-विश्व न पसरलेल्या मुंबईकरांकडुन अजून काय अपेक्षा करणार? पण लहानपणीच त्या डरकाळ्या ऐकण्याचा सराव झाल्यामुळे माझी एक मानसिक तयारी झाली आहे असं आता मला वाटतं. आता एखाद्या सिंहाने खरंच माझ्या समोर येऊन गर्जना केली तर मला विशेष वाटणार नाही कदाचित!

मनी वसे ते स्वप्नी दिसत असलं तरी स्वप्नी दिसे ते सत्यात उतरे असं पण कधी कधी होतं! डॉ. शेन मॅक्कॉरिस्टिन हा बर्‍याच विषयांवर संशोधन करतो त्यातला एक विषय स्वप्न आहे. त्याला असं सापडलं की पूर्वी इंग्लंड मधील लोक पोलिसांना किंवा वार्ताहरांना त्यांना पडलेल्या विचित्र/चमत्कारिक स्वप्नांबद्दल सांगत असत. इतकंच नाही तर पोलीसही ती माहिती गंभीरपणे घेऊन त्याचा तपास करत असत. हार्ट्लपूल मधे १८६६ साली मिसेस क्लिंटनला (बिल क्लिंटनची कोणी नसावी) एका स्थानिक कामगाराने १५ पौंड किमतीची दोन घड्याळं चोरली असल्याचं स्वप्न पडलं. पोलिसांनी त्याचा तपास करून त्याला मँचेस्टर मधे पकडलं. १८९६ साली विल्यम वॉल्टर्स हा खाण कामगार तो जिथे काम करायचा तिथे अपघात झाल्याचं स्वप्न पडल्यामुळे दिवसभर पबमधे बसून राहीला.

असली भविष्यदर्शी स्वप्नं पडायला मी काही द्रष्टा नाही. पण माझ्या एका मित्राला पडत असत त्याचा मी प्रत्यक्ष अनुभव घेतला. त्याचं नाव अरुण! आम्ही तेव्हा बीएस्सीला होतो. कुठल्यातरी सेमिस्टरच्या परीक्षेत अ‍ॅब्स्ट्रॅक्ट आलजिब्रा विषयात मला ४० पैकी १६ पडल्याचं कॉलेजमधे समजलं. १६ मार्क म्हणजे काठावर पास! मला धक्का बसला. काठावर पास झाल्यामुळे नाही कारण त्याची मला सवय होती! पण तो पेपर चांगला जाऊनही कमी मार्क पडल्याचा होता. माझं आणि अरुणचं त्यावर बोलणं झालं. दुसर्‍या दिवशी अरुण मला म्हणाला की मला ३६ मार्क मिळाल्याचं स्वप्न त्याला पडलं. मी अर्थातच ते थट्टेवारी नेलं. पण त्याची काही स्वप्नं खरी झाली असल्याचा त्यानं दावा केला. काही दिवसांनी मार्कलिस्ट आल्यावर त्यावर खरंच ३६ चा आकडा पाहून मला दुसरा धक्का बसला. झालं असं होतं की काही कारणाने विद्यापीठातून मार्कलिस्ट पाठवायला वेळ लागणार होता म्हणून कॉलेजने कर्मचारी पाठवून निकाल हाताने कॉपी करून आणवला होता. कॉपी करताना अर्थातच चूक झाली होती.

मी विद्यापिठात चकाट्या पिटत असतानाची गोष्ट आहे. आमच्या विभागातली काही मुलंमुली आणि २ प्रोफेसर खंडाळ्याला एक दिवसाच्या ट्रिपला सकाळी सकाळी ६ च्या सुमारास गेले होते. एक प्रोफेसर एका डोंगरावर नेहमीचा रस्ता सोडून दुसर्‍या जवळच्या पण अवघड रस्त्याने जायला निघाले. त्यांनी वर जाऊन पुढे नीट रस्ता आहे का हे बघून इतरांना सांगायचं ठरलं होतं. काही वेळ झाला तरी त्यांचा आवाज न आल्याने खालून मुलांनी आवाज दिला. उत्तराऐवजी त्या दुर्देवी प्रोफेसरांचा देह घसरत खाली आला आणि मुलांच्या डोक्यावरून आणखी खाली दरीत पडला. मदतीला खाली जाईपर्यंत त्यांचा मृत्यु झाला होता. ही बातमी दुपारी १२ वाजेपर्यंत आम्हाला समजली आणि सर्व विद्यापिठात शोककळा पसरली. एक मुलगी मात्र ओक्साबोक्षी रडत होती. कारण तिला आदल्या रात्री त्या प्रोफेसरांना ट्रिपवर अपघात होईल असं स्वप्न पङलं होतं. त्यामुळे ती सकाळी लवकर विद्यापीठात त्या प्रोफेसरांना जाऊ नका हे सांगायला आली होती. पण तो पर्यंत उशीर झाला होता.

भविष्यदर्शी स्वप्नं हे भलतंच अगम्या व गूढ प्रकरण आहे. असली स्वप्नं पडण्या मागची कारणमीमांसा आत्ता तरी सर्व शास्त्रांच्या पलिकडची आहे. पण सर्जनशील स्वप्नं ही तितकी अचंबित करीत नाहीत. कारण आपल्याच अंतर्मनाच्या चोरकप्प्यात त्या विषयाशी निगडित काहीतरी घोळत असतं आणि त्याचा शेवट स्वप्नात होतो. माझ्या कामाशी निगडित काही कठीण समस्या मला भेडसावत असली तर ती सोडविण्यासाठी मला स्वप्नांमधे क्लू मिळाले आहेत! आचार्य अत्रेंनी 'घराबाहेर' नाटक त्यांच्या स्वप्नात घडलं व दुसर्‍या दिवशी त्यांनी ते फक्त लिहीण्याचं काम केलं असा उल्लेख 'मी कसा झालो' मधे केल्याचा मला आठवतंय. त्यांनी तिथे असंही म्हटलं आहे की वर्तमानपत्रात त्या संदर्भात वाचलेली एक बातमी त्यांच्या डोक्यात दिवसभर घोळत होती. बीटल्सच्या पॉल मॅकार्टनीला Yesterday हे गाणं स्वप्नात झालं असं त्याचंच म्हणणं आहे पण त्याच्या डोक्यात काय घोळत होतं त्या बद्दल मला काही सापडलं नाही अजून.

काही लोकं स्वप्नांच्या मागे पळतात, काही स्वप्नांपासून तर माझ्यासारखे काही स्वप्नांमधे पळतात. मला सांगली मिरज या ट्रेनची बर्‍याच वेळेला स्वप्नं पडायची कारण माझ्या लहानपणी मी सांगलीत काही वर्षं काढली आहेत आणि मला त्या रेल्वेचं अप्रूप होतं. तर माझ्या एका स्वप्नात मी सांगलीच्या दिशेची ट्रेन पकडायला चाललो होतो आणि ट्रेन सुटली. मी ती पकडायला धावतोय धावतोय पण जमत नव्हतं. मग अचानक एका डब्याच्या दारातून खुद्द अमिताभ बच्चनने मला 'अरे पळ पळ लवकर पळ!' असं चिअरिंग केलं. इथेच मला जाग आली आणि त्यामुळे ट्रेन मिळून अमिताभशी गप्पागोष्टी झाल्या की नाहीत ते माहीत नाही. मी तेव्हा या स्वप्नाबद्दल कुणाला सांगितलं नाही कारण परवीनबाबी (सुलताना नाही) व रेखा असल्या सुपरहॉट नट्या स्वप्नात येण्याऐवजी अमिताभ स्वप्नात येतो म्हंटल्यावर माझी इतकी टिंगल झाली असती की त्याची वेगळी स्वप्नं पडली असती.

मला एकदा बंगलोरला जायचं असतं. माझ्या बरोबर एक मुलगा आणि एक मुलगी असतात. ते दोघेही माझ्या ओळखीचे नसावेत. त्यांची नावं लक्षात येत नसतात पण चेहरे उगीचच खूप ओळखीचे वाटत असतात. कधी कधी रेल्वे स्टेशन किंवा विमानतळावर काही अनोळखी माणसं उगीचच आपल्याला चिकटतात ना, त्यातले ते असावेत. हे अर्थातच माझं पोस्ट स्वप्न अ‍ॅनॅलिसिस! तर आम्ही तिघे पुण्याच्या विमानतळावर असतो. विमानतळावर खूप गर्दी असते. आम्हाला नक्की कुठल्या गेटकडे जायचं आहे ते कळत नसतं. आता पुण्याच्या विमानतळावर इतकी गेटं आली कुठुन? पण स्वप्नाच्या दुनियेत तर्कशास्त्राला फारसा वाव नसतो. कुठेही आमच्या विमानाच्या गेटबद्दल माहिती सापडत नाही.

मग त्या गर्दीत भटकता भटकता माझी आणि त्यांची चुकामुक होते. विमानतळाचा सीन अधुनमधुन रेल्वे स्टेशन सारखा वाटत असतो. स्टेशनवर जसे जिने वर खाली करून प्लॅटफॉर्मवर जावं लागतं तसं इथेही करावं लागत होतं. असाच मी एका जिन्यावरून खाली उतरत असताना मला टीसीसारखा कुणी तरी, ज्याला स्टेशनवर काय चाल्लंय याची बित्तंबातमी असते असा, पळताना दिसतो. त्याला मी पळत पळत जाऊन गेटाबद्दल विचारतो. तो पळता पळता अक्षरशः एका बोळाकडे बोट दाखवितो. मी त्या बोळात घुसतो आणि थेट एका रनवे वर येतो. मला माझं विमान टेकॉफ साठी पळायला लागलेलं दिसतं. आता ते माझंच विमान आहे हे मला कशावरून समजलं ते विचारू नका. मी विमानाच्या मागे पळायला लागतो. तेव्हढ्यात तो मघाचा टीसी वायरलेस वरून काही तरी बोलताना दिसतो. मग थोड्या वेळाने ते विमान पळायचं थांबतं आणि रनवेवर चक्क यू-टर्न घ्यायला लागतं. मी हाशहुश करत तिथे पोचतो. विमान यू-टर्न घेतंय म्हणून आतले लोक खाली उतरलेले असतात. गंमत म्हणजे कुणाच्याही चेहर्‍यावर कसलाही वैताग त्रास दिसत नसतो. सगळे हसत खेळत उभे असतात. त्यात मी माझे सोबती शोधून काढतो. त्यातली ती मुलगी आता एका मोटरसायकलला किका मारत असते आणि ती काही सुरू होत नसते. इथे स्वप्न संपतं आणि माझी पळापळही!

मनी वसे ते स्वप्नी दिसे असं म्हणतात पण माझ्या बाबतीत मनी नसे ते स्वप्नी दिसे असं पण थोडंसं आहे. मी एके काळी ऑक्सफर्डला रोज कामासाठी ५० मैलांवरून जात येत असे. पण हे स्वप्न मी ऑक्सफर्डला रहायला लागल्यावर पडलेलं आहे. माझी बायको गाडी घेऊन जाणार असते म्हणून मी रेल्वेनं ऑफिसला जायचं ठरवतो. मी एक तर गाडीने जायचो किंवा बसने त्यामुळे ट्रेनने जायचं कसं काय ठरवलं ते एक कोडंच आहे. मी स्टेशनवर जातो तिथे प्रचंड गर्दी असते. तिथे २ काउंटर असतात. रांगेत उभा राहून एका काउंटरला पोचल्यावर तिकीटाचे पैसे हवाली करतो. गंमत म्हणजे माझ्याकडे ३ बॅगा असतात त्यामुळे स्वप्नात ३ कशा आल्या ते मला माहीत नाही. नेहमी मी एक छोटी बॅग घेऊन ऑफिसला जातो. स्टेशनावर सर्व भारतीय लोकच दिसतात. मी काउंटरपासून दूर गेल्यावर माझ्या लक्षात येतं की मी तिकीट घ्यायचं विसरलोय. मग मी परत काउंटरला जातो. मला आता हे आठवत नाही की मगाशी मी कुठल्या काउंटरवर गेलो होतो.

एक ट्रेन गेल्यामुळे गर्दी ओसरलेली असते. मी त्या काउंटरच्या आत डोकावतो. एक क्लार्क झोपायची तयारी करत असतो. मी त्याला माझ्याकडून पैसे घेतल्याचं आठवतंय का ते विचारतो. तो नाही म्हणतो. मग मी दुसर्‍याला विचारतो, त्याला आठवत असतं. तो मला कुठे जायचं आहे ते विचारतो. मी ऑक्सफर्डचं नाव घेतल्यावर तो मला कुठे गाडी बदलायची आहे ते माहिती आहे का विचारतो. मला त्या स्टेशनचं नाव काही आठवत नाही. त्याला ही ते आठवत नसतं. तो कुणाला तरी फोन करून माहिती काढायला जातो तर फोन चालू नसतो. मी माझ्या बायकोला फोन करून माहिती काढायचं ठरवतो. मी फोन बूथ वर जाऊन फोनसाठी एका बॅगेतून चिल्लर काढायला लागतो.

मी चिल्लर काढत असताना एक माणूस माझ्या बॅगेतले पैसे चोरायचा प्रयत्न करतो. माझ्या ते लक्षात येताच माझी त्याच्याशी मारामारी होऊन मी माझे पैसे परत मिळवतो. पण हे करता करता माझी दुसरी बॅग चोरीला गेल्याचं लक्षात येतं. सुदैवाने त्यात काही मौल्यवान नसतं. मग प्रथम मी बायकोला घरी फोन करायचं ठरवतो. पण ती घरात नसेल हे लक्षात आल्यावर तिच्या ऑफिसात करायचा ठरवतो. पण मला तिच्या ऑफिसचा नंबरच आठवत नाही. पहिले ४ आणि शेवटचे ३ आकडे आठवतात पण मधले ३ जाम आठवत नाहीत. शेवटी मी तिला मोबाईल वरून फोन करायचं ठरवतो पण मला मोबाईल वरचं नीट वाचता येत नसतं. मी वाचायचा प्रयत्न करता करता भलतीच कुठली तरी बटणं दाबली जातात आणि काही तरी स्क्रीन रेसोल्युशन इ. सेटिंगचा मेन्यु दिसायला लागतो. मला काही त्या सेटिंगमधून बाहेर पडता येत नाही आणि तिकडे बॅटरी संपत आलेली असते. मी घाईघाईने काही तरी दाबत फोन नंबरांच्या यादीकडे येतो पण विविध प्रकारचे मेन्यु येत जात रहातात. असं करता करता ती बॅटरी आणि स्वप्न एकदमच संपतं. मला वाटतं कधी तरी मला साध्या साध्या गोष्टी न जमल्याची खंत किंवा त्याची बोच या स्वप्नामागचं कारण असावं. पुढे काय होणार ते प्रत्यक्ष पडद्यावर पहा अशी पाटी स्वप्नात कधी येत नसल्यामुळे गुमान आपली उत्सुकता दाबायची आणि पुढल्या स्वप्नाची वाट बघायची इतकंच आपल्याला करता येतं!

 स्वप्नात आपण कुणाच्या नकळत, काही काळ का होईना, वेड्यासारखं मनसोक्त वागू शकतो असं कुणी तरी म्हंटलेलं असलं तरी स्वप्नं आपल्याशी हितगुज करत असतात. ते हितगुज वरकरणी तर्कसुसंगत वाटलं नाही तरी मला फार चित्तवेधक आणि मनोरंजक वाटतं.

-- समाप्त --

Sunday, February 4, 2018

एका मुलीचं रहस्य!

दुपारी ३ वाजता दारावर टकटक झाली आणि नियतीने दार उघडून एका मध्यमवयीन माणसाला आत घेतलं.
'नमस्कार! मी ठोकताळे साहेबांना भेटायला आलोय.' आपल्या समोर एका अत्यंत सुंदर ६ फुटी उंच सोनेरी केसाच्या स्त्रीला पाहून त्या गृहस्थाचे डोळे चमकले. नियती होतीच तितकी सुंदर.. रेखीव शेलाटा बांधा, गोरीपान अंगकांती, गोड चेहरा, मानेवर रुळणारे सोनेरी केस, कोलगेटच्या जाहिरातीतल्या बाईसारखी शुभ्र व मोत्यासारखी दंतपंक्ती, खुलून दिसणारं नकटं नाक आणि मादक भुरे डोळे. तिनं जीनची निळी पँट आणि वर गुलाबी टीशर्ट घातला होता.
'आपलं नाव?' नियतीने तिच्या गंगुबाई हनगळी आवाजात विचारणा करताच त्याच्या डोळ्यातली चमक मावळली. ते न लक्षात येण्याइतकी नियती आंधळी नव्हती पण त्याची तिला आता सवय झाली होती. तिला स्वतःलाही तिचा आवाज आवडत नसे, पण  तिचा नाईलाज होता.
'दीपक इंगवले'
'या! या! मी नियती डोईफोडे, ठोकताळेंची असिस्टंट, बसा ना!' नियतीने उत्तम ठोकताळे समोरच्या एका खुर्चीकडे निर्देश केला. ते ऑफिस एका 1 BHK फ्लॅट मधे थाटलेलं होतं. हॉलमधे पुस्तकांनी भरलेली ४/५ कपाटं होती. टीपॉय आणि स्टडी टेबलवर अनेक पुस्तकं, कागद, वर्तमानपत्रं इतस्ततः पडलेली होती. दीपक कोचावर बसत असताना नियतीने पटापट 'किती पसारा करून ठेवतोस रे?' असं पुटपुटत जमेल तेव्हढा पसारा आवरला.

दीपक इंगवले हा सुमारे ४४/४५ वर्षांचा साधारण साडेपाच फुटांचा माणूस! काळसर वर्ण, गरीब चेहरा, गुळगुळीत दाढी, मिशा सफाचट, काळेभोर केस वार्‍यामुळे विखुरलेले! केसांना कलप केलेला असावा कारण काही पांढरे केस अर्धवट वाळलेल्या गवताच्या टोकांसारखे डोकावत होते! त्याने सुंदर नक्षीकाम केलेला सिल्कचा सलवार कुडता घातलेला होता व भारीतलं मंद वासाचं पर्फ्युम फवारलेलं होतं. सुटलेलं पोट, गळ्यातली सोन्याची जाड चेन, हातावरचं रोलेक्स घड्याळ त्याची चांगली परिस्थिती सुचवत होत्या. कपाळावर गंध होतं व डोळ्यांच्या कडा ओलावलेल्या होत्या!
'नमस्कार! मी उत्तम ठोकताळे' उत्तमने स्वतःची ओळख करून दिली. उत्तमचा सावळा रंग, पांढरे होऊ घातलेले केस, चौकोनी फ्रेमचा चष्मा, साधारण साडे पाच फूट उंची, थोडेसे पुढे आलेले दात, काळे डोळे इ. गोष्टींची दीपकने नोंद केली. उत्तमने एकेकाळी चांगलं शरीर कमावलेलं होतं हे त्याच्या स्थूल अंगकाठीतून पण त्याच्या लक्षात आलं.
'नमस्कार! मी दीपक इंगवले! तुमच्याबद्दल खूप ऐकलं आहे. पेपरात पण आलं होतं की तुम्ही लंडनच्या शेरलॉक होम्स इन्स्टिट्युट मधून खास शिक्षण घेऊन आला आहात म्हणून!' बसता बसता दीपक म्हणाला.
'हां ती जाहिरात होती, आम्हीच दिली होती.' नियतीने भाबडेपणाने खरं काय ते सांगितलं आणि उत्तमने एक नाराजीचा कटाक्ष टाकला.
'चहा घेणार?'.. नियतीने मधेच विचारलं.
'नको आत्ता नको.'.. दीपक
'म्हणजे फक्त उत्तमच घेईल मग!'.. नियतीने खिडकीतून डोकावलं, तोंडात बोटं घालून एक जोरदार शिट्टी मारली आणि तर्जनी उंचावत एका चहाची ऑर्डर खालच्या टपरीवाल्याला दिली.
'आम्ही आता शेरलॉक होम्स इन्स्टिट्युटचे सर्टिफाईड प्रॅक्टिशनर आहोत! प्रॅक्टिशनर होण्यासाठी २ वर्षांचं ट्रेनिंग घ्यावं लागतं इंग्लंडमधे. ते शिक्षण ज्याला शेरलॉक बनायचंय आणि ज्याला वॉटसन व्हायचंय त्यांनी एकत्रित पणे घ्यायचं असतं. मी आणि नियतीने ते घेतलंय.'.. उत्तम अभिमानाने म्हणाला.
'वा! वा! फार छान! मी आणि माझी बायको.. आम्ही दोघेही शेरलॉक होम्सचे जबरदस्त फॅन!'... हा हा हा हा हा! नियती मधेच गडगडाटी हास्य केलं आणि दीपकने चमकून तिच्याकडे पाहीलं.
'ती हास्यक्लबला जाते त्याचा परिणाम आहे हा! तुम्हाला नाही हसली ती! शेरलॉक म्हणजे मला गुरुच्या जागी हो!'.. असं म्हणत उत्तमने आपले कान पकडले.
'माफ करा हं! पण तुमचं आडनाव तसं फारसं ऐकण्यातलं नाही!!'.. दीपक हसू दाबत म्हणाला.
'हं! तुम्ही एकटेच नाही त्यातले. आमच्या पूर्वजांच्याकडे पेशव्यांच्या कारकीर्दीत घरांवर जप्त्या आणून वसुली करायचं काम होतं. म्हणजे घरांवर ताळं ठोकायचं काम! म्हणून ठोकताळे! माझे वडील उत्तमोत्तम गोष्टींचे चाहते! त्यांनी माझ्या बहिणीचं नाव ठेवलं तिलोत्तमा, माझं उत्तम! त्यांचं नाव आहे सर्वोत्तम. त्यांनी आईचं नाव बदलून केलं सर्वोत्तमा! बरं, इंगवले साहेब! तुम्ही तुमच्या कामाचं बोला नाही तर तुम्हाला कोहीनूर मंगल कार्यालयातल्या शिंदेंच्या मुलीच्या रिसेप्शनला जायला उशीर होईल. तुम्ही आत्ताच एका जवळच्या नात्यातल्या मुलीच्या लग्नाचं जेवून आला आहात, बरोबर?.'.. उत्तमने शेरलॉकी चुणुक दाखवली.
'आँ! तुम्हाला कसं कळलं?'.. स्वतःवर खूष होऊन उत्तमने नियतीकडे नजर फेकली. ती त्याच्याचकडे कौतुकाने पहात होती.
'सोप्पं आहे! तुमच्या हाताला येणार्‍या अत्तराच्या वासावरून तुम्ही नक्कीच एका लग्नाला जाऊन आला असणार. विड्यानं रंगलेले ओठ तुमचं जेवण झाल्याचं दर्शवतात.'
'बरोबर! पण जवळच्या नात्यातल्या मुलीच्याच लग्नाला कशावरुन?'.. दीपक
'तुमच्या भारीतल्या कपड्यांवरून व हातावरच्या रोलेक्स घड्याळवरून! सहसा जवळच्या लग्नातच लोकं जास्त नटतात, विशेषतः पुरुष! आणि तुमच्या डोळ्याच्या कडा ओलावलेल्या आहेत. म्हणजे मुलीचंच लग्न असणार. मुलाच्या लग्नात वरपक्षाकडची मंडळी नक्कीच रडणार नाहीत. म्हणजे मानपान नीट झालं नाही म्हणून तशी रडतील पण अशी नाही रडणार! काय?'.. उत्तमचे उत्तम स्पष्टिकरण.
'आणि मला रिसेप्शनला जायचं आहे ते कशावरून काढलंत?'.. दीपकच्या डोळ्यात आता कौतुक दिसत होतं. ही ही ही ही ही ही! नियतीचा हास्यालाप नंबर २.
'हां! तुमच्या सिल्कच्या झुळझुळीत कुडत्याच्या खिशातल्या पत्रिकेतलं थोड फार वाचता येतंय. त्यातलं शिंदे, रिसेप्शन आणि कोहीनूर मंगल कार्यालय इतकंच दिसलं मला.'
'वा! वा! तुमची अनुमानं अगदी बरोबर आहेत! काही म्हणा, अगदी २२१ ब, बेकर स्ट्रीट मधे प्रत्यक्ष शेरलॉक समोर बसल्याचा अनुभव दिलात तुम्ही! बरं, मी माझं काम सांगतो, मला वाटतंय ते तुम्हाला नक्की आवडेल.'.. दीपकचं काम ऐकण्यासाठी उत्तम कान टवकारून सरसावून बसला. टेबलावरचा रिकामा पाईप तोंडात घेऊन त्याने नुसत्या हवेचे झुरके मारले. त्याला विडीकाडीचं व्यसन नव्हतं तरीही! पाईप तोंडात ठेवल्यावर लक्ष चांगलं केंद्रित होतं अशी त्याची धारणा होती पण खरं तर ते त्याच्या दैवताचं अंधानुकरण होतं!

'मध्यंतरी चॅटिंग करताना माझी एका मुलीची ओळख झाली. तिचं नाव तिनं अनुजा देशमाने सांगितलं. वय २६. तिनं मला जे काही सांगितलंय आत्तापर्यंत त्यामुळे मला तिच्याबद्दल फारच सहानुभूति वाटायला लागली आहे बघा! बिचारीचा काळ फार वाईट आहे. मला तिला मदत करायची इच्छा आहे.'
'काय आहे तिची कहाणी?'.. नियतीने न रहावून विचारलं.
'तिचे वडील अकाली अचानक गेले, घराचं प्रचंड कर्ज ठेवून. आई घर संभाळायची, नोकरी करीत नव्हती. आणि या वयात अनुभव नसताना कोण नोकरी देणार?  अनुजाचा तुटपुंजा पगार हप्ता फेडायला पुरेसा नव्हता. तेव्हा बापाच्या मित्राने कर्जाच्या हप्त्याचे पैसे देऊ केले पण हरामखोराने अट अशी घातली की तिनं त्याच्या बरोबर रहायचं. तो लग्न झालेला ४८ वर्षांचा माणूस आहे बरं का! नाशिकला बायका-पोरांबरोबर रहातो. त्याची पुण्यामधे स्वतःची कंपनी आहे. तिथे त्याने तिला नोकरी देऊ केलेली. ती मूळची मुंबईची आहे. हे डील त्या दोघांशिवाय कुणालाच माहीत नाही. पुण्यामधे त्याचा फ्लॅट आहे. तिथे ती रहाते. त्याची बायको जेव्हा येणार असते त्या आधी ती आपल्या गोष्टी बेडरूम मधून हलवते. त्याची बायको तिला मुलीसारखी वागवते. तिलाही काही कल्पना नाही. त्याची एक मुलगी साधारण तिच्याच वयाची आहे. ऑफिसात ते दोघे वेगवेगळ्या वेळेला जातात, लोकांना संशय येऊ नये म्हणून. तिला भावंडं नाहीत.' दीप़क थांबला, त्याचा चेहरा रागाने लालबुंद झाला होता. हाताच्या मुठी वळलेल्या होत्या.

'त्या xxxचं बिंग फोडून जगणं मुश्कील करायला पाहीजे'.. इतक्या सुंदर मुलीच्या तोंडातून असली गलिच्छ शिवी ऐकून दीपकला कससंच झालं.
'ठोकताळे साहेब तुम्हीच तिला शोधू शकाल!' दीपक अजिजीने म्हणाला.
'आँ! म्हणजे ती हरवली आहे का?'.. उत्तम.
'नाही! पण तिचा काही ठावठिकाणा नाही माझ्याकडे! मी विचारलं तिला, पण तिनं काही सांगितलं नाही! फार मानी आहे हो ती!'
'म्हणजे? तुमच्याकडे तिची काहीच माहिती नाही? तुम्हाला माहिती आहे ना की पुण्यात पत्ता माहिती असला तरी घर सापडत नाहीत ते?'.. उत्तमने शेरलॉकी खडूसपणा दाखवला.
'ठोकताळे साहेब म्हणून तर मी तुमच्याकडे आलो. तुमच्यासारखा हुशार माणूसच तिला शोधू शकेल. पोलिसांच काम नाही हो ते. हां, नाही म्हणायला तिच्या फेसबुकची लिंक आहे माझ्याकडे!'
'पण तुम्हाला का तिला इतकी मदत कराविशी वाटतेय?'.. उत्तम.
'हम्म ती एक लांबडी गोष्ट आहे.'.. दीपक गंभीर झाला.. 'माझ्या मूर्खपणाची फळं भोगतोय. माझ्या मुलीनं आत्महत्या केली माझ्यामुळे. तिला मेडिकलला जायचं होतं पण मार्क कमी पडले. मग प्रचंड डोनेशन शिवाय अ‍ॅडमिशन मिळेना. तितके पैसे द्यायला मी काचकुच केली. आता अशा अडिअडचणीतल्या मुलींना मदत करून मनःशांती मिळवायचं बघतो.'.. खोलीतलं वातावरण गंभीर झालं.

'इंगवले साहेब माफ करा, पण ही केस मी नाही घेऊ शकत! इतक्या तुटपुंज्या माहितीवर तर नाहीच नाही.'.. उत्तमने खोडा घातला.
'का? मी खूप आशेने आलो होतो हो.'.. दीपक हताशपणे म्हणाला.
'सागितलं ना? त्रोटक माहिती आहे आणि आणखी मिळण्याची शक्यता दिसत नाही. तुमचा पैसा नुसता खर्च होईल पण हाती काही लागणार नाही.'
'ठोकताळे साहेब तुमचा प्रामाणिकपणा आवडला मला! तुम्ही हवं तर विचार करा १/२ दिवस मग मला सांगा. हा माझा नंबर. ठीक आहे?'
'हो हो जरूर!'.. नियतीने उत्तमला कसलीही संधी न देता परस्पर उत्तर दिलं आणि दीपक इंगवले गेला.

------***-----------***---------

'मग काय करायचं आता?'.. उत्तमने ओट्यावरचा चहा हातात घेऊन कोचावर जाऊन बसेपर्यंत नियतीचा प्रश्न हजर झाला आणि नेहमीचाच प्रतिप्रश्न पण आला.
'कशाचं?'
'अरे कशाचं काय आता? त्या इंगवलेच्या केसचं?'
'सांगितलं ना मी त्याला, जमणार नाही म्हणून!'
'काय रड्या आहेस रे तू? हॅट!'.. नियतीचं वर्मावर बोट.
'आयला, मी काय रड्या? इथं बोंबलायला काय केस आहे? सांग ना सांग!'.. उत्तमचा आवाज चढला.
'का? आहे ना त्या मुलीचं रहस्य!'
'हे बघ नियती! आपल्याला काय शिकवलंय? कशी निरीक्षणं करायची आणि कशी योग्य अनुमानं काढायची! इथे निरीक्षणं करायला काय आहे? एक मृगजळासारखं भ्रामक इंटरनेट, एक बनावट फेसबुक पेज आणि इंगवलेला कुणीतरी मारलेल्या थापा!'
'तू ना परीक्षेत सिलॅबसच्या बाहेरचं विचारलं म्हणून रडणार्‍यातला आहेस. अरे जरा चाकोरी बाहेरची नवी आव्हानं घे की! आयुष्यात जवळपास सगळंच सिलॅबसच्या बाहेरचं असतं!'.. हु हु हु हु हु हु! नियतीचा हास्यालाप.
'अगं पण मला तर त्यामधे आपल्या डोक्याचे केस जाण्यापलीकडे काही केस दिसत नाही! कुण्या पोरीने किंवा पोरानेच असेल, त्याला उल्लू बनवलाय असं नाही तुला वाटत? '
'अरे होऊ शकते एखाद्याची परिस्थिती वाईट!'
'हे बघ! घराचं कर्ज फेडता येत नसेल, समजा, तर घर विकता पण येतं ना? कुठली शहाणी मुलगी असलं डील घेईल, सांग? तू घेतलं असतंस?'
'मी? शक्यच नाही. मी थोबाड फोडलं असतं त्याचं असलं काही सुचवल्या सुचवल्या! पण मी काय म्हणतेय ते ऐक! आता ८ महिने होतील आपल्याला ऑफिस उघडून पण एकही केस आत आलेली नाही. मालकानं तंबी दिली आहे. महिन्याच्या आत भाडं दिलं नाही तर इथून गच्छंती! येईल ती केस घ्यावीच लागणार आहे आता. माज करून नाही चालणार, समजलं?'.. त्याच्या डोक्यावर टप्पल मारत नियती म्हणाली. नियतीने रिअ‍ॅलिटी चेक दिल्यावर उत्तरादाखल थोडा वेळ उत्तमने शून्यात नजर लावली.

'पण मला तो माणूस आवडला नाहीये. जरा जादाच शहाणा वाटला. आपल्यावर गेम टाकायचा प्लॅन असावा त्याचा!'
'हॅ! तो काय गेम टाकणारे? अगदी गरीब वाटला मला तर! आणि हो! तू त्याला स्वच्छ सांगितलं आहेसच की ती सापडण्याची शक्यता नाही म्हणून. तरीही तो केस घ्या म्हणतोय म्हणजे आपण काही फसवत नाही आहोत त्याला. आपण माहिती काढू ना त्याची व्यवस्थित आधी, मग केस घेऊ. काय?'
'हम्म! म्हणजे आयुर्विम्याला पर्याय नाही तर! तू माहिती काढच त्याची. आपण ती केस एनीवे घेऊच. मी त्याला त्याचा कंप्युटर पाठवायला सांगतो. नंतर एखाद्या कंप्युटरच्या गड्ड्याला घेऊन त्याच्या कंप्युटरची उलटतपासणी करता येईल.'
'चल, तो पर्यंत आपण तिचं फेसबुक पेज बघू. अरे वा! नाक काय छान सरळ धारदार आहे हिचं!'.. नियती अनुजाच्या फेसबुकाचे फोटो निरखत म्हणाली. फेसबुकावर मोजून ३ फोटो होते, म्हणजे वेडीवाकडी तोंडं करून काढलेल्या सेल्फ्या होत्या.

'हॅ! हे फोटो काही नीट दिसत नाहीयेत.'.. शेरलॉक होम्स इन्स्टिट्युट कडून भेट मिळालेल्या टूलबॉक्स मधले भिंग डोळ्याशी लावून फोटो निरखत उत्तम म्हणाला.
'अरे हे डिजिटल फोटो झूम करता येतात त्याला भिंगाची गरज नाही येड्या.'.. नियतीने खिंकाळत फोटो झूम केला.
'च्यायला! उगीच आपलं थोडं फार काहीतरी माहिती आहे म्हणून लगेच शेखी मिरवू नकोस हां!'.. उत्तमने चिडचिड करत फोटोंमधे डोकं घातलं आणि थोड्यावेळाने जाहीर केलं.. 'ही तर ड्रग अ‍ॅडिक्ट आहे.'
'आँ! तुला कसं समजलं?'
'Elementary my dear नियती! अगं तिच्या तोंडावर मुरमं किती आहेत बघ. कातडी तजेलदार नाहीये, डोळे निर्जीव दिसताहेत. केस गळताहेत, तिच्या खांद्यावर बघ किती पडले आहेत ते. हे सगळे ड्रगचे परिणाम. या कागदावर इथे रातराणी खरडलंय, तिकडे मॅव लिहीलंय. ही ड्रगची नाव आहेत.'
'पण नाक किती छान सरळ आहे ना?'
'तुला सगळ्यांचीच नाकं आवडतात. मला तुझं आवडतं पण! छान मुमताज सारखं बटण नोज!'
'एss खरंच? फक्त नोजच? बाकी काही नाही?'
'अंssss! उगा लाडात येऊ नकोस!'.. उत्तम गोरामोरा झाला. त्याला नियती मनापासून आवडायची पण ते कबूल केलं तर आपण शेरलॉक होम्स सारखं वागण्यात कमी पडू असं त्याला वाटायचं.
'आणि तू तिची आणि तुझी तुलना करत बसू नकोस, त्या फोटोतून अजून काही माहिती मिळू शकतेय का ते बघ. तिच्या फेसबुकवर तशी काही उपयुक्त माहिती नाहीच्चे. इतके कमी फोटो फेसबुकावर ठेवणं हे तिच्या सारख्या तरुण मुलीला शोभत नाही!'
'हो ना! फेसबुकवर यायच्या पिअर प्रेशरखाली घाईघाईत काहीतरी टाकलंय आणि नंतर दुर्लक्ष केलंय. या फोटोंमधे काहीतरी खटकतंय मला! काय ते लक्षात येत नाहीये पण!'
'हां! बाकी तिच्या उजव्या हाताच्या मनगटावर एक तीळ आहे. या फोटोत मागे काहीतरी दिसतंय. असं वाटतंय की हा फोटो एका कंपनीच्या ऑफिसात काढलाय. हे बघ! इथं रिसेप्शन आणि त्यामागे कंपनीचं नाव दिसतंय का तुला?'
'हो हो दिसतंय की! काहीतरी अँड सन्स आहे ना?  ले वा र किंवा ल वा र.. तलवार वाटतंय ना?'
'मला वाटतंय ते तालेवार असावं. पुढे अँड नक्की आहे पण सन्स असेल की नाही कळत नाही. नुसता स दिसतोय मला. तलवार अँड सलवार? नुसतं लवार अँड असं गुगल कर, बघू काय मिळतंय ते!'

गुगलवर काहीही शोधलं तरी ढीगभर रिझल्ट येतातच. तसे आत्ताही आले. फेसबुक सारख्या इंटरनेटच्या भंगारात अनेक तलवार होते. एका तलवारीचा खून झाल्याची बातमी होती. पण एक तालेवार अँड सन्स आणि एक तलवार अँड सलवार अशा दोन कंपन्या पहिल्या दोन पानात दिसल्या.
'नियती तू तालेवार अँड सन्सकडे चाचपणी कर, मी  तलवार अँड सलवारकडे मोर्चा नेतो.'
'अरे तलवार अँड सलवार नाव तुला गोंडस वाटलं तरी मला धोकादायक वाटतंय. मारामारी झालीच तर ते तुला उत्तम ठोकतील. त्यापेक्षा मी जाते तिथे आणि तू जा तालेवारकडे.'.. नियतीला काळजी वाटणं स्वाभाविक होतं.
'तू ब्लॅकबेल्ट होल्डर असल्याची टिमकी माझ्यासमोर वाजवू नकोस बरं का? मी माझी काळजी घ्यायला अगदी समर्थ आहे!'.. उत्तम वैतागून म्हणाला.
'मग निदान माझं पिस्तुल तरी घेऊन जा'
'काय करायचंय पिस्तुल? काही नको'.. उत्तम हट्टीपणे म्हणाला.

------***-----------***---------

'गुड आफ्टरनून! काय पाहिजे आपल्याला?'.. एका जाड भिंगाच्या चष्मेवाल्या काळ्या रिसेप्शनिस्ट बाईने पांढरे शुभ्र दात दाखवत नियतीला विचारलं.
'मला अनुजा देशमानेंना भेटायचंय.'.. नियतीने बेधडकपणे सांगितलं.
'थांबा हं एक मिनिट! मी त्यांना बोलावते.'.. रिसेप्शनिस्ट इंटरकॉमवर कुजबुजत असताना नियतीनं  तोंडावर आश्चर्य न दाखवण्याचा आटोकाट प्रयत्न केला... 'आपण बसा, त्या येताहेत इकडे'.
सुमारे ५ मिनिटांनी एक पन्नाशीतली बाई आली आणि नियतीकडे पाहून म्हणाली.. 'आपण समोरच्या कॅफेत जाऊ म्हणजे शांतपणे बोलता येईल.' २६ वर्षाच्या मुली ऐवजी एक पोक्त बाई समोर आली तरी नियती ती विसंगती गिळून मुकाटपणे तिच्या मागे गेली.
'नमस्कार! मी अनुराधा देशमाने. अनुजाची बहीण! मी वाटच पहात होते. तिला जमलं नाही थांबायला! तुला इंगवले साहेबांनी पाठवलं ना?'
'आँ!'... आयला भारी आहे हा दीपक! आम्ही इथे पोचणार हे त्यानं आधीच हेरलं होतं म्हणजे!.. नियतीने स्वतःच्या मनाशी विचार केला.
'तू अगदी नक्षत्रासारखी सुंदर आहेस हं! तुझे केस सोनेरी कसे गं?'
'रंगवलेत!'.. नियतीचं रोखठोक उत्तर.
'तू काय करतेस?'
'मी बिझनेस करते आहे सध्या'.. नियतीने सांगितलं.
'आधी काय करत होतीस?'
'मी मिलिटरी मधे नर्स होते, जवळ जवळ ६ वर्ष. आता सोडून ३ वर्ष होतील.'
'हो का? वा! लग्न कधी झालं?'
'लग्न ५ वर्षांपूर्वी झालं, दोन वर्षांनी घटस्फोट.'
'का?'
'त्यानं माझ्यावर हात टाकायला सुरुवात केली. मी एक दोन वेळा सहन केलं. मग चांगला बदडून पोलिसात दिला त्या xxxxला!. आता तुरुंगाची हवा खातोय.'.. नियतीच्या तोंडून असली जळजळीत शिवी ऐकून अनुराधा देशमानेंना थेट झोपडपट्टीच्या नळावर उभं राहिल्याचा भास झाला.
'तू त्याला मारलंस?'.. देशमाने बाईंच्या चेहर्‍यावर कौतुक, आदर आणि आश्चर्य होतं.
'अहो, मला उत्तम कराटे येतात. ब्लॅकबेल्ट होल्डर आहे मी.'
'वा! चांगली धीराची आणि तडफदार आहेस की तू! आता सांग तुझ्या मुलाकडून काय अपेक्षा आहेत?'
'आँ! मुलाकडून अपेक्षा? म्हणजे?'
'तू माझ्या मुलाच्या स्थळासाठी आली आहेस ना?'
'कोण म्हणालं असं?'... हे हे हे हे हे हे! नियतीचा हास्यालाप.
'इंगवले साहेब!'
'च्यामारी, त्याना कुणी या नस्त्या भानगडी करायला सांगितलं होतं?'.... नियतीचा पारा चढला. पण 'राग आला की आधी हसा' या हास्यक्लबाच्या शिकवणीनुसार तिनं चढत्या भांजणीचं हास्य खदखदवलं..
'तुम्ही इंगवले बिल्डरांबद्दल बोलताय का?'
'नाही म्युनिसिपाल्टीमधे कामाला आहेत ते.'
'थांब हं, नक्कीच काही तरी घोटाळा झालाय. नाव काय तुझं?'
'नियती डोईफोडे'
'आता आलं लक्षात! अलका सरपोतदार नावाच्या मुलीला ते पाठवणार होते. सॉरी हं! माझा घोटाळा झाला.'
'असो, तुम्हाला या मुलीबद्दल काही माहिती आहे का?'.. हातातला फोटो पुढे करत नियती सरसावली.
'ही पण लग्नाची आहे का?'
'नाही हो, हिला शोधायची आहे. या फोटोतली मुलगी ओळखीची आहे का?'
'अंsssss! नाही!'
'बरं या फोटोत तुम्हाला काही ओळखीचं दिसतंय का?'
'अंsssss! नाही!'
'अहो हे तुमच्या ऑफिसचं रिसेप्शन आहे. आणि ही मुलगी तिचं नाव अनुजा देशमाने सांगते.'
'शक्यच नाही! माझी बहीण अशी दिसत नाही आणि ती इतकी तरुण पण नाही.'

------***-----------***---------

उत्तमने बुधवार पेठेतले गल्लीबोळ कोळपून तलवार अँड सलवार नामक दुकानाचा शोध लावला. एका जुन्या वाड्यात ते दुकान थाटलेलं होतं. दुकानाच्या रंग उडालेल्या दरवाजातून उत्तमने आत डोकावलं, आत अंधाराशिवाय फारसं काही दिसत नव्हतं. दरवाजावरील 'तलवार अँड सलवार' या बारक्या पाटीपलिकडे ते दुकान आहे हे समजायला काही मार्ग नव्हता. उत्तमने इकडं तिकडं पाहीलं, त्याला दोन माणसं त्याच्याचकडे निरखून पहात असलेली दिसली. त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करून उत्तम आत घुसला. आत मधे बरेच पेटारे आणि मोठमोठाल्या कापडाच्या गुंडाळ्या दिसत होत्या.

'नमस्कार! काय प्रकारचं नाटक आहे?'.. एका साठीच्या माणसाने चष्मा आणि भुवयांच्या फटीतून पहात विचारलं. त्यानं तपकिरी रंगाचा झब्बा घातला होता.
'नाटक?'.. उत्तम गडबडला.
'आमच्याकडे सर्व प्रकारच्या नाटकांना लागणारं साहित्य आहे.. अगदी पौराणिक, ऐतिहासिक नाटकांपासून ते साय-फाय पर्यंत! तलवारीपासून सलवारीपर्यंत सर्व काही उपलब्ध आहे!'
'मग रातराणी नक्की असेल.'.. उत्तमने एक फीलर टाकला.
'साहेब! इथे बसचं रिझर्व्हेशन होत नाही. दुसरीकडे पहा'.. दुकानदाराने उत्तमच्या नकळत टेबलाखालचं एक बटन दाबलं.
'बरं मॅवमॅव तरी?'
'ओके ओके! आता मला समजलं तुम्हाला काय पाहिजे आहे ते! प्रताप, बघ यांना काय पाहिजे आहे ते!'.. खोलीत आलेल्या एका काटकुळ्या माणसाकडे बघत दुकानदार म्हणाला.
'या साहेब! आत मधे या!.. प्रतापने उत्तमला आत बोलावलं. उत्तम मुकाट्याने त्याच्या मागे गेला. दारातून आत जाताच दोन माणसांनी उत्तमच्या मुसक्या बांधल्या, त्याला ढकलून पाडलं आणि लाथाबुक्क्यांनी चांगलं  तुडवलं.
'बोल भोसडिच्या! कुणी पाठवलं तुला?'.. एकाने उत्तमचा गळा दाबत दरडावणीच्या सुरात विचारलं.

'आssss! नियतीssss! कुणी नाही! कुणी नाही! आईशप्पत कुणी नाही!'.. उत्तम काकुळतीने सुरात म्हणाला.
'नियतीच्या मनात असल्यामुळे आपोआप इथे आलास काय मग?'.. एक जोरदार लाथ पोटात बसली आणि उत्तम केकाटला.
'ओय! आssss! एका मुलीच्या शोधात आलो इथे'
'मुलगी पाहीजे काय रे तुला XXX? तुला हा कुंटणखाना वाटला काय रे XXXXX?'.. अजून दोन लाथा पेकाटात बसल्या.
'ओय! आssss! नियतीssss!' उत्तम विव्हळला, तेव्हढ्यात बाहेर गडबड झाली. पोलीस! पोलीस! असे आवाज ऐकू आले आणि त्या माणसांना काही सुचायच्या आत पोलिसांनी गराडा घालून उत्तमसहित सगळ्यांना पकडून ठाण्यावर नेलं.

दुसर्‍या दिवशी पेपरमधे पोलिसांनी नोकरी लावण्याच्या आमिषाखाली किंवा विवाहाच्या नावाखाली तरुणींची विक्री करणारी टोळी पकडल्याची बातमी आली. त्यांनी तब्बल २२ असहाय तरुणींची सुटका केली. उत्तमला पोलिसांनी टोळीतलाच ठरवल्यामुळे त्याला पण खास खाकी पाहुणचार मिळाला. नियतीने तिची मैत्रीण आणि पोलीस महानिरीक्षक रंजना जाधव हिला फोन केल्यामुळे उत्तम सुटला. पोलिसांना, अर्थात, आधीपासूनच त्या टोळीचा संशय होताच, आणि त्यांनी नेमकी त्याच दिवशी तिथे धाड घालायचं ठरवल्यामुळे उत्तम वाचला. नाहीतर उत्तम कुठे आणि कुठल्या अवस्थेत सापडला असता ते सांगणं कठीण होतं. पण मुक्या मारामुळे कळवळत असला तरी उत्तमला त्या २२ जणींची सुटका त्याच्याच मुळे झाल्याचा आनंद होता.

'ते मला मारत होते तेव्हा मी तुझंच नाव घेत होतो'.. क्षणभर शेरलॉकी बुरखा गमावलेल्या उत्तमच्या बोलण्यात नियतीबद्दलच्या त्याच्या खर्‍या भावना डोकावल्या.
'तू एक मूर्ख आहेस! माझं नाव घेऊन काय उपयोग होता? त्यापेक्षा माझं पिस्तुक घ्यायचं होतंस'.. नियतीनं सात्विक संतापाने त्याला झटकला.
'नेऊन काय उपयोग होता? मला काही समजायच्या आत त्यांनी मला धरला, हातपाय बांधले आणि धुतला. हातपाय बांधल्यावर फक्त पिक्वरचे हिरोच पिस्तुल चालवू शकतात. म्या पामराला काही ते जमलं नसतं. आsssssss'.. उत्तम बरगड्या चाचपत कळवळला.
'श्या! मीच जायला पाहीजे होतं.' नियती मुंडी हलवत हळहळली.

------***-----------***---------

उत्तम तलवार अँड सलवारीचा पाहुणचार स्वीकारत असताना तनुजा इंगवले उत्तमला भेटायला त्याच्या ऑफिसात आल्या.
'नमस्कार! या ना! मी नियती डोईफोडे. काय काम होतं आपलं?' .. नियतीनं गोड हसून स्वागत केलं. तिच्यासमोर पांढर्‍या रंगाची सलवार खमीस घातलेली सुमारे चाळिशीतली बाई उभी होती. गव्हाळी रंग, डोळ्यावर चष्मा, पांढरे होऊ घातलेले केस, अरुंद कपाळ, नकटं नाक, पातळ ओठ, हातात काळ्या रंगाची पर्स अशा काही गोष्टी नियतीने टिपल्या.
'नमस्कार! तुम्ही हेरगिरीची कामं घेता ना म्हणून तुमच्याकडे आलेय. '
'अं... आमची डिटेक्टिव्ह एजन्सी आहे. त्याला हेरगिरी नाही म्हणता येणार. तरी तुमचं काम सांगा.'
'मला माझ्या नवर्‍यावर पाळत ठेवायची आहे. मला त्याचा संशय येतोय.'
'ओ ओके! आपलं नाव?'
'मी तनुजा इंगवले!'
'आणि तुमच्या नवर्‍याचं नाव?'.. ते इंगवले आडनाव ऐकताच नियती चमकली पण खात्री करण्यासाठी तिनं नवर्‍याचं नाव पण विचारून घेतलं.
'दीपक इंगवले.'
'काय करतात ते?'.. नियतीचा तिच्या कानावर विश्वास बसत नव्हता.. तीन दिवसांपूर्वी येऊन गेलेल्या माणसाची बायको त्याच्यावर पाळत ठेवायला सांगते आहे यावर! पण फारसं न करता थोडे पैसे मिळवायची संधी आयती चालून आली होती.
'म्युनिसिपाल्टी मधे आहेत. मी मधे सहा महीने अमेरिकेला गेले होते बहिणीच्या मुलीच्या डिलिव्हरीसाठी.. तेव्हा स्वारी भरकटली असा मला संशय आहे. आणि अजूनही भरकटलेलीच आहे असं मला वाटतंय.'
'का आला संशय?'
'अहो, त्यानं मला थापा मारल्या. पार्टी आहे एका मित्राची म्हणून गेला. काही दिवसांनी तो मित्रच मला भेटला. मी विचारलं काय कशी झाली पार्टी? तर म्हणाला कुठली पार्टी? असं १/२ वेळा झालं. त्याच्या कपड्यांना कसल्या कसल्या पर्फ्युमचे वास येतात जे आम्ही कधी वापरत नाही. फोनवर कुजबुजत असतो सतत. मी जवळ आले की बरं नंतर बोलू म्हणून ठेवून देतो. शिवाय, आपल्याला एक सिक्स्थ सेन्स असतो ना?'
'ओके! मला त्यांचा फोटो, तुमचा पत्ता, त्यांच्या ऑफिसचा पत्ता अशा काही गोष्टी लागतील. एकूण साधारणपणे १५,००० रू पर्यंत खर्च येईल. आणि हो, एक ५,००० रू अ‍ॅडव्हान्स पण लागेल.'
'बरं! आत्ता नाहीयेत तेव्हढे! मी परत येईन घेऊन. पण हे फक्त आपल्या दोघीत रहायला पाहीजे बरं!'
''मी फक्त माझ्या पार्टनरला सांगेन.'.. तनुजा निघून गेली तरी तिची पाठमोरी आकृती बराच वेळ नियतीच्या डोळ्यासमोर भिरभिरत राहिली.

------***-----------***---------

दीपक कंप्युटर घेऊन उत्तमच्या ऑफिसात आला आणि उत्तमला देता देता म्हणाला..
'मला एक कुतुहल होतं. मला सांगा उत्तमराव! तुम्हाला हे शेरलॉक होम्समधे कसा काय इंटरेस्ट निर्माण झाला?'
'त्याचं असं झालं दीपकसाहेब! मी ८वीत असतानाची गोष्ट आहे. तेव्हा मी 'क' तुकडीत होतो. मला अभ्यासात फार काही गती नव्हती. पण मी माझ्या तुकडीत पहीला आलो वार्षिक परीक्षेत! घरी आल्यावर वडिलांना माझा निकाल सांगितला आणि पुढे माझं अनुमान सांगितलं की मी ८वी मधे शाळेत तिसरा आलो आहे. वडिलांनी विचारलं .. ते कसं काय? तेव्हा मी म्हंटलं.. 'अ' तुकडीतला पहीला, 'ब' तला दुसरा आणि 'क' तला म्हणजे मी तिसरा. वडीलांनी तेव्हाच माझ्यातला तो गुण ओळखला. ते म्हणाले.. शाब्बास! अगदी शेरलॉक होम्स शोभतोस तू! तेव्हा मला शेरलॉक होम्सबद्दल काहीच माहिती नव्हतं. मग मी हळूहळू त्याचा अभ्यास करायला लागलो आणि मग Rest is history!'.. उत्तम भाव खात म्हणाला.

'वा! वा! इतक्या लहान वयात म्हणजे फारच कौतुकास्पद हो!'.. दीपकने मनातल्या मनात कपाळाला हात लावला पण आता तो केस त्याला देऊन चुकला होता.
'धन्यवाद दीपक! पासवर्ड देणार का मला तुमचा?'.. उत्तमला हे विचारायचं आठवल्याबद्दल स्वतःचाच अभिमान वाटला.
दीपक एका कागदावर पासवर्ड लिहीत असतानाच बेल वाजली. नियतीने दार उघडलं आणि तिला धडकी भरली. दारात तनुजा उभी होती.
'मी तो अ‍ॅडव्हान्स.....' म्हणत म्हणत तनुजा आत आली आणि तिला खुद्द दीपक तिथे दिसला. 'आँ! तुम्ही कसे काय इथे?' तिचा चेहरा चोरी पकडली गेल्यासारखा झाला.
'आँ! तू कशी काय इथे?'.. दीपकचाही चेहरा चिंताक्रांत झाला.
'आम्ही दोघी हास्यक्लबात भेटलो. हा हा हा हा हा हा!'.. नियतीची सारवासारव!
'अंss! हास्यक्लबात ना? हो हो! हा हा हा हा हा हा!'.. तनुजाला हायसं वाटलं.
'असं होय! मला माहिती नव्हतं तू पण जातेस ते. पण मग इथे काय करते आहेस?'.. दीपक
अंss! इथे? अंss! काय माहित! काय करते आहे मी इथे?'.. तनुजाने नियतीकडे केविलवाणेपणे बघितलं.
'त्या वर्गणी द्यायला आल्या आहेत. हो ना?'.. नियतीनं तनुजाकडे तोंड करून विचारलं.
'हो हो हो! वर्गणी द्यायला! आणि तुम्ही?'.. तनुजाला आता खूपच मोकळं वाटायला लागलं होतं.
'मी? अंssss! हां आम्ही दोघे रडारड क्लबचे मेंबर आहोत. हाँ हाँ हाँ हाँ हाँ हाँ'.. दीपकने उत्तमकडे बोट करून एक पहाडी आक्रोश लावला.
'अंssss! मी? कधी? कुठल्या? अंssss! हो हो हो! हाँ हाँ हाँ हाँ हाँ हाँ'.. उत्तम भंजाळला पण नियतीचे इशारे पाहून त्यानं दीपकचा आक्रोश ओढला.
'हॅ! असा कधी क्लब असतो काय? काहीतरी बंडला मारू नका.'.. तनुजा खवळली.
'अगं खरंच असतो. साने गुरुजींची गादी पुढे चालविण्यासाठी रडके गुरुजींनी तो चालू केलाय नुकताच.'
'हो का? मलाही येऊन बघायचाय तो मग!'.. तनुजाने गेम टाकली.
'अंssssss! अगं तो फक्त पुरुषांसाठीच आहे. पुरुष मंडळी सहसा रडत नाहीत, सगळं दु:ख आतल्या आत दाबतात म्हणून खास त्यांच्यासाठीच आहे तो!'.. दीपकची एक पुडी.
असं? कुठे आहे तुमचा क्लब?'.. तनुजाला चांगलाच संशय आला होता.
'मॉडेल कॉलनीत'..
'एसपी कॉलेजवर'.. दीपकने आणि उत्तमने एकाचवेळी तोंड उघडलं.
'सोमवार बुधवार शुक्रवार मॉडेल कॉलनीत आणि मंगळवार गुरुवार शनीवार एसपी कॉलेज'.. दीपकने सारवासारव केली आणि नियतीने तनुजाला आतल्या खोलीत नेल्यामुळे पुढची उलटतपासणी टळली.

त्या दोघी आत गेल्या गेल्या दीपक 'आपण नंतर बोलू' असं उत्तमला सांगून घाईघाईने निघून गेला. थोड्यावेळाने तनुजा हसत हसत बाय करून निघून गेली.
'नियती, हा काय चावटपणा आहे, हां?'.. उत्तम चांगलाच चिडलेला होता.
'काय चावटपणा? मी कधी चावटपणा करत नाही, आणि तुझ्याबरोबर तर नाहीच नाही.'.. नियती त्याला खिजवायची संधी कधी सोडायची नाही.
'आयला, तू नेहमी भलभलते अर्थ काढ, काय? तू त्या बाई बरोबर काय डील केलं आहेस, मला न विचारता? आँ?'
'मला काय गरज आहे तुला विचारायची? या धंद्यातली ८०% पार्टनर मी आहे म्हंटलं.'
'बरं! बरं! जरा ४ पैसे जास्त टाकलेत म्हणून टेंभा नकोय मिरवायला. ती दीपकची बायको आहे इतकं मला समजलंय. तिला काय पाहिजे होतं ते सांग'
'अरे तिला दीपकवर नजर ठेवून हवी आहे. १५,००० रू खर्च सांगितला तिला, तिने ५,००० रू. अ‍ॅडव्हान्स पण दिलाय. म्हंटलं, काही न करता पैसे मिळत असतील तर का सोडा?'
'नजर ठेवून? म्हणजे त्याचं काही लफडं आहे?'
'ती अमेरिकेला गेली होती तेव्हा दीपकचे कुणा बाईबरोबर संबंध होते, अजूनही आहेत असं तिला वाटतंय.'
'पण तिची केस घेणं मला नैतिकतेला धरून आहे असं वाटत नाही.'
'त्यात कसली आली आहे नैतिकता?'
'अगं म्हणजे काय? नवराबायकोच्या केसेस त्यांच्या नकळत घ्यायच्या आणि दोघांकडून पैसे उकळायचे हे काही बरोबर नाही. आपल्याला काही व्यावसायिक सचोटी, प्रामाणिकपणा काही आहे की नाही?'
'अरे कसली व्यावसायिक सचोटी? दीपकने कुठे दाखवली आहे काही? त्यानं मारल्याच ना बंडला आपल्याला?'
'दीपकच्या लफड्याचा आणि त्यानं आपल्याला दिलेल्या केसचा काही संबंध आहे की नाही ते आपल्याला माहीत नाही. समजा, असला! तरीही तो स्वतःहून त्याचं लफडं आपल्याला सांगेल असं मला वाटत नाही. आपल्यालाच ते काढून घेतलं पाहीजे त्याच्याकडून. पण कसं काढणार?'
'माझ्याकडे त्याला एक खास झाँसा द्यायचा प्लॅन आहे.'

------***-----------***---------

'माफ करा इंगवले साहेब पण फोनवर मी मुद्दामच फारसं काही सांगितलं नाही.'.. नियतीने दीपकला डेक्कनवरच्या एका हॉटेलात महत्वाची माहिती देण्याच्या निमित्ताने बोलवून घेतलं होतं.
'असं होय! मग काय महत्वाची माहिती मिळवली आहे तुम्ही?'.. दीपक दोघांकडे बघत म्हणाला.
'आम्हाला अनुजा देशमाने सापडली आहे.'.. नियतीने थंडपणे सांगितलं आणि ती दीपककडे निरखून पाहू लागली.
'आँ! कशी? कुठे?'.. दीपकला धक्का बसल्याचं अगदी स्पष्टपणे कळत होतं.
'तुम्ही दिलेल्या फेसबुकच्या लिंकवरून! तिथल्या एका फोटोत एका गाडीच्या नंबर प्लेटचं रिफ्लेक्शन दिसलं एका खिडकीच्या काचेत. मग त्यावरून तो भाग कुठला आहे ते शोधलं आणि तिथल्या सर्व रहिवाश्यांच्या माहितीची छाननी केल्यावर तुम्ही दिलेल्या बाबी फक्त एकाशीच जुळल्या. आम्ही तिला भेटलो देखील. अजून सुमारे ५० लाखांचं कर्ज शिल्लक आहे म्हणत होती. तितके तुम्ही देऊ शकलात तर तिची लगेच सुटका होईल.'

दीपक अचानक खोखो हसायला लागलेला बघून ते दोघं भंजाळले.
'हा हा हा हा हा तुम्ही तिला भेटलात पण?'.. दीपकला जाम हसू आवरत नव्हतं.
'हे हे हे हे हे हो मग! त्यात आश्चर्य वाटण्यासारखं काय आहे?'.. नियतीने हास्यक्लबी री ओढली.
'ही ही ही अहो कारण अशी मुलगी अस्तित्वातच नाही! हु हु हु हु!'

'ते आमच्या लक्षात आलंच होतं! म्हणूनच आम्ही तुम्हाला थाप मारली. Truth by Deception असा एक चॅप्टर होता आम्हाला! असो. तुम्ही अशी बनावट केस घेऊन आमच्याकडे का आलात आणि निष्कारण आमचा वेळ का घालवलात ते सांगा आता!'.. उत्तम काहीसा वैतागून म्हणाला.
'प्रथम मी तुम्हा दोघांची माफी मागतो! मी जी केस तुम्हाला दिली होती ती तुमची परीक्षा होती असं समजा! मला बघायचं होतं की घेतलेली केस तुम्ही किती गंभीरपणे घेता आणि ती सोडविण्यासाठी तुम्ही किती परिश्रम घेता ते! त्यात तुम्ही यशस्वीरित्या पास झाला आहात, अभिनंदन! शिवाय तुम्ही जिवाची पर्वा न करता बुधवार पेठेत गेलात आणि त्या २२ मुलींची सुटका करवलीत हे खरंच कौतुकास्पद आहे.'.. दीपकने मनापासून कौतुक केल्यामुळे दोघांची मान ताठ झाली.

'बरं पण मग खरी केस देणार ना?'.. नियतीने खुंटा हलवला.
'हो हो देणार तर! मी तुमचा फोन यायच्या आधी तुमच्याचकडे यायला निघालो होतो. माझी बायको मधे सहा महीने अमेरिकेला गेली होती तिच्या बहिणीच्या मुलीच्या डिलिव्हरीसाठी. तेव्हा अनुजा देशमाने माझ्याकडे आली. ती पूर्वी केतन बिल्डर्सकडे कामाला होती. तेव्हा ती माझ्या ऑफिसात कामानिमित्त येत असे. केतन बिल्डर्सचं दिवाळं निघाल्यानंतर तिचा जॉब गेला. तिला नवीन जॉब मिळवण्यासाठी माझी मदत हवी होती. माझ्या बर्‍याच बिल्डर्सशी ओळखी असतात म्हणून मी तिला सांगितलं मी शब्द टाकेन म्हणून. त्या निमित्ताने ती येत राहिली. मीही एकटेपणाला कंटाळलो होतो. त्यामुळे आमची जवळीक वाढली. मला काही त्याचा अभिमान नाही. पण जे झालं ते झालं.'.. दीपक गंभीरपणे म्हणाला. त्या आधी नियती आणि उत्तमची 'त्याच्या बायकोचा संशय बरोबर होता' या अर्थाची झालेली नजरानजर त्याला दिसली नव्हती.

'तर ती तुमचे पैसे घेऊन पळून गेली आहे, बरोबर?'.. उत्तमने रिकाम्या पाईपचा झुरका घेत विचारलं.
'तुम्हाला पोलिसांकडे जाता येत नाहीये कारण तुमच्या बायकोला समजेल.'... इति नियती.
'ऑं! तुम्हाला कसं समजलं?'.. दीपकला हे सगळं अजिबात अपेक्षित नव्हतं.
'ती एक तर तुम्हाला ब्लॅकमेल करू शकते किंवा तुमचे पैसे घेऊन पळून जाऊ शकते! पण तुमच्या लग्नाला इतकी वर्ष झाल्यावर तुम्ही ब्लॅकमेलला भीक घालाल असं वाटत नाही. मेलेलं कोंबडं आगीला भीत नाही म्हणतात ना!'.. उत्तमचा एक ठोकताळा.. 'तर आता सांगा किती पैसे गेलेत आणि कसे?'

'त्याचं काय झालं, तिला कुठुन तरी भारी टिप्स मिळायच्या. २२ जुलै २०१७ तारखेला अविनाश भोसले आणि त्यांचे जावई विश्वजीत कदम यांच्या घरांवर धाडी पडणार असल्याचं मला आधीच तिच्याकडून समजलं होतं. आमच्या ३ रजिस्ट्रेशन ऑफिस वर धाडी पडणार असल्याचं मला २ दिवस आधी तिच्याकडून समजलं. यामुळे माझा तिच्यावर विश्वास बसत गेला. एके दिवशी तिने मला माझ्यावरच धाड पडणार असल्याचं सांगितलं.'
'हम्म्म स्टँडर्ड ट्रॅप! पण तुमच्या घरात होते का इतके पैसे? ओ येस राईट! मधे मी पेपर मधे वाचलं होतं की मेगा बिल्डर्सच्या २५० कोटींचं प्रोजेक्टला मान्यता देण्यासाठी बरीच लाच दिली गेली. त्यातली किती तुमच्याकडे होती?'.. नियतीच्या रोखठोक प्रश्नामुळे दीपक चमकला.
'रक्कम बरीच आहे! पण त्यात भागीदारही आहेत. सगळी रक्कम माझ्याकडे होती एका ब्रीफकेसमधे. ती ब्रीफकेस मी तिला दिली'
'पण होते किती पैसे?'
'जवळ जवळ एक कोटी!'
'एक कोटी? बापरे! हा हा हा हा हा'.. नियतीचे बटाट्या एवढे डोळे करीत खिंकाळली.. 'इतके मावतील तरी का ब्रीफकेसमधे?'
'नियती! टिपीकल ब्रीफकेसची लांबी १६.५ इंच, रुंदी १३ इंच आणि उंची ४ इंच असते साधारण! २००० रू नोटेची लांबी ६.५ इंच, रुंदी २.५७ इंच आणि जाडी ०.००५८ इंच असते. समजा एकावर एक १००० नोटा ठेवल्या तर जाडी ५.८ इंच होते. २००० च्या ५००० नोटा घेतल्या तर एक कोटी रुपये होतात. ब्रीफकेसच्या रुंदीमधे १३/२.५७ म्हणजे ५ नोटा शेजारी शेजारी सहज बसतात. आणि लांबी मधे १६.५/ ६.५ म्हणजे २ नोटा आरामात. म्हणजे १० नोटांचा एक थर होतो आणि ५००० नोटांचे ५०० थर होतात आणि ते सगळे ४ इंचात सहजपणे बसतात.'.. उत्तमने परीक्षेसाठी पाठ केलेलं ओकलं.

'वा! अगदी बरोबर! अगदी थक्क केलंत तुम्ही उत्तमराव! हे पैसे ज्या दिवशी माझ्याकडे आले त्याच दिवशी संध्याकाळी धाड पडणार असल्याची टिप तिने दिली. मग नाईलाजाने मी ब्रीफकेस तिच्याकडे तात्पुरती ठेवायला दिली. संध्याकाळी धाड पडली पण त्यांना काही मिळालं नाही अर्थात. दुसर्‍या दिवशी मी तिच्या फ्लॅटवर ब्रीफकेस घ्यायला गेलो तर ती लंपास! फोन ती फ्लॅटवरच टाकून गेल्यामुळे काँटॅक्ट करता येत नाहीये. आता सगळे भागिदार आता माझ्या मागे लागले आहेत. आता तुम्ही तिला शोधून पैसे मिळवले नाहीत तर माझं काही खरं नाही.'.. दीपक हताशपणे म्हणाला.
'म्हणजे फेसबुकचं पेज खरं होतं पण ष्टोरी बनावट होती. बरोबर?'.. उत्तम
'हो!'
'बरं किती तारखेला झालं हे सगळं?'
'७ नोव्हेंबरला दुपारी ४/४:३० च्या सुमारास मी तिला ब्रीफकेस दिली. त्या नंतर माझं तिची भेट किंवा बोलणं झालेलं नाही!'
'चला आपण तिच्या फ्लॅटवर जाऊन बघू'.. उत्तम असं म्हणाल्यावर सगळी वरात तिच्या फ्लॅटवर गेली. दीपककडे एक किल्ली होतीच. एक बेडचा छोटाच फ्लॅट होता. बर्‍याच वस्तू इतस्ततः पडल्या होत्या, त्यात काही कागदाचे बोळे होते. टेबलावर बराच कचरा होता,  त्यात एक बॅटरी संपलेला मोबाईल पण होता. एक अर्धवट भरलेली सुटकेस बेडवर पडलेली होती. काही कपडे कपाटात होते. एकंदरीत घाईघाईने गाशा गुंडाळलेला दिसत होता. उत्तमने बारकाईने सगळ्याचं निरीक्षण केलं, पडलेले बोळेही उघडून वाचले. मोबाईलला चार्जर लावून त्याचा अभ्यास केला.

'मेगा बिल्डर्सची कतारमधे प्रोजेक्टं असतात का?'.. उत्तमने अचानक विचारलं.
'हो, सगळ्या आखातात आहेत त्यांची!'.. दीपक म्हणाला.
'तिनं दोह्याला जाण्याबद्दल काही सांगितलं होतं?'
'नाही'
'ही बाई नक्कीच त्या मेगा बिल्डर्ससाठी काम करते आणि ती दोह्याला गेलेली आहे.'
'आँ! कशावरून?'
'तुम्हाला टिप्स देणं, दोह्याचं तिकीट आधीच घेऊन ठेवणं, आणि नेमकं धाड पडायच्या दिवशीच लाच देणं हे काही योगायोग वाटत नाहीयेत. या सगळ्यावरून हे नक्की की ही बाई नक्कीच त्या मेगा बिल्डर्ससाठी काम करते आणि ती दोह्याला गेलेली आहे. तिने मिलेनियम ट्रॅव्हल्स कडून घेतलेल्या दोह्याचं तिकीट घेतलंय १२ ऑगस्टला, एका बोळ्यात ती रिसीट मिळाली. जेट एअरवेजची फ्लाईट आहे, पुणे ते दिल्ली आणि दिल्ली ते दोहा. तिचा मोबाईल दीपकचेच ७ मिस्डकॉल्स दाखवतोय. त्यातला सगळ्यात पहिला ८ नोव्हेंबरचा ११:३५ वाजताचा होता. त्यावरच्या ऊबर अ‍ॅपवरून त्याच दिवशी सकाळी ९ वाजता एअरपोर्टसाठी टॅक्सी मागविलेली होती दुपारी १च्या विमानासाठी. शिवाय घेतलेली लाच चोरीला गेली म्हणून कुणी पोलिसात जाणार नाही हे शेंबड्या पोरालाही समजतं त्यामुळे ती तशी बिनधास्त असणार. '

'आयला असं होय? मग मी दोह्याला जाते आणि बघते ती सापडतीये का ते. माझे काही कॉन्टॅक्ट्स आहेत तिथे.'.. नियतीनं दीपककडे बघत जाहीर केलं.
'नियतीचे कुठेही कॉन्टॅक्ट्स असतात. नसतील तर ती निर्माण करू शकते कधीही'.. उत्तम मिष्किलपणे म्हणाला.

------***-----------***---------

'तू मला उगीचच पाठवलंस कतारला! मला माहिती होतं तिकडे ती सापडणार नाही म्हणून!'.. नियतीने दोह्याहून आल्या आल्या आपल्या खड्या आवाजात युद्धाचं शिंग फुंकलं.
'मी पाठवलं? तूच गेलीस तुझी तुझी! नेहमीच आहे तुझं हे म्हणा! काही लक्षात नसतं तुझ्या!'.. उत्तम वैतागून म्हणाला.
'आरे तूच निष्कर्ष काढलास ना? की ती तिकडे गेली आहे म्हणून!'
'हो! मग?'
'मग तूच सांगितलंस की जाऊन बघून ये, तुझे कॉन्टॅक्ट्स असतीलच तिकडे म्हणून!'.. नियती तावातावाने म्हणाली.
'आयला काय त्रास आहे!'.. उत्तमने सत्रांदा कपाळावर हात मारला.. 'तू दीपकला विचार हवं तर!'
'तो काय तुझीच बाजू घेणार!'
'पुढच्या वेळेला मी रेकॉर्ड करून ठेवणार आहे आपलं बोलणं, मग तुला समजेल! मग तिकडे काय झालं ते सांगणारेस की भांडत बसणारेस?'.. उत्तम तणतणला.

'अरे तिकडे एक गंमत झाली. माझं फोनचं बिल चुकलंय असं वाटलं म्हणून मी एअरटेलला फोन केला तिकडून. तर त्यांनी काय सांगावं?.. आप कतारमें हैं! कृपया प्रतीक्षा कीजीये!.. त्यांना कसं कळलं मी तिकडे आहे ते?'.. नियतीने डोळे विस्फारत विचारलं.
'अगं फोन कंपनीला सगळं कळतं! मला तुझ्या शोधाचं काय झालं ते सांग!'
'काय नाही! ती तिकडे कुठे गेली त्याचा काही पत्ता नाही. हां! मी जेट एअरवेज मधे जाऊन आले, पुण्यात आल्यावर! पण अनुजा देशमाने त्या फ्लाईटमधे नव्हती. ती दुसर्‍या कुठल्या नावाने गेली असेल म्हणून मी एअरपोर्टवर जाऊन CCTV ची त्या दिवशीची रेकॉर्डिंग पाहिली. ती टॅक्सीतून एअरपोर्टला येताना दिसते, नंतर एअरपोर्टच्या आत पण जाताना दिसते. नंतर आतल्या कुठल्याच CCTV मधे दिसत नाही. ही ही ही ही ही ही!'
'आयला! हा तर फार महत्वाचा शोध लावलास तू नियती! वेल डन! पण हे आधी सांगायचं सोडून तू भलतंच सांगत बसलीस!'
'हो मग? गंमत वाटली मला, टेक्नॉलॉजी किती पुढे गेलीये त्याची, म्हणून सांगितलं!'
'बरं! आपण आता परत जाऊन ती रेकॉर्डिंग नीट बघू. मला काही गोष्टींची खातरजमा करायची आहे.'

------***-----------***---------

'आपल्याला शेरलॉकने आयरीन अ‍ॅडलरच्या घरी जाऊन काय केलं ते दीपकच्या घरी जाऊन करायचंय. लक्षात आलं ना?'.. रेकॉर्डिंग बघून आल्यावर उत्तमने नियतीला विचारलं.
'हो हो, त्या स्कँडल इन बोहेमिया मधे ना?'
'कर्रेक्ट! एक स्मोक बॉम्ब पण लागेल.'
'बरं! मला एक दुकान माहिती आहे. तिथे पोलिसांच्या आणि सैन्याच्या भांडारातून चोरलेल्या गोष्टी मिळतात.'
'च्यायला तुला बरं हे असलं सगळं माहिती असतं.'
'मग? मी काय साधीसुधी वाटले काय तुला?'
'बरं, आपण रात्री ८ च्या सुमारास जाऊ म्हणजे तो घरी सापडेल. दुसरं म्हणजे आपण दोघेही त्याच्या घरात जाऊ. कारण त्याचा फ्लॅट दुसर्‍या मजल्यावर आहे, तुला तो बॉम्ब बाहेरून आत टाकणं जमणार नाही. मी माझ्या पँटीच्या उजव्या खिशात हात घातला की तू तो बाँब टाकायचा. समजलं?'
'अगदी!'

बरोब्बर रात्री ८ वाजता उत्तमने दीपकच्या घराची बेल मारली. दिपकने दार उघडलं आणि समोर दोघांना बघून चकित झाला तरी नाईलाजाने त्याने त्यांचे स्वागत केलं..

'आँ? तुम्ही कसे इथे? या! या!'
'कोण आलंय?'.. उत्तम काहीतरी उत्तर देणार तितक्यात तनुजा ओढणीला हात पुसत बाहेर आली आणि तीही त्या दोघांना बघून उडाली. मग थोड्यावेळाने एकदम तिला हास्यक्लब आठवला व नियतीकडे बघून एक हास्यविलाप केला.. 'हे हे हे हे हे हे!'
'हॉ हॉ हॉ हॉ हॉ हॉ'.. नियतीने तिच्याकडे बघत लगेच प्रतिसाद दिला पण त्याच वेळेला उत्तमने त्याच्या उजव्या खिशात हात घातल्याचं तिला दिसलं नाही. उत्तमची चिडचिड झाली, त्याने मनातल्या मनात तिला शिव्या हासडल्या. त्यांचं हसणं चालूच होतं. दीपक व तो त्यांच्याकडे हतबुद्ध होऊन बघत होते तितक्यात नियतीने उत्तमकडे कटाक्ष टाकला. ते बघून उत्तमने परत खिशात हात घातला पण तेव्हढ्यात तिने परत मान फिरवली. मग न राहवून उत्तम ओरडला... 'नियतीss!' तिने चमकून त्याच्याकडे बघितलं तशी त्याने परत खिशात हात घातला.

'माझं लक्ष आहे तुझ्याकडे, पण मी ते स्कूटरच्या डिकीत विसरलेय'
'काय विसरलंय?'.. दीपकला संशय आला.
'काही नाही! एक गोष्ट आणली होती खास तुमच्यासाठी! लगेच घेऊन येते!'.. नियतीनं निर्विकारपणे सांगितलं.
'जा पळ मग!'.. उत्तम भिंतीवर डोकं आपटायचा बाकी राहिला होता. नियती पळत पळत खाली गेली आणि एक पिशवी घेऊन पळत पळत वर आली.
'आणला'.. हाशहुश करत करत नियती म्हणाली.
'मग टाक ना!'
'तू खूण केल्यावर ना?'.. ती भाबडेपणाने म्हणाली. त्यावर उत्तमने चडफडत परत खिशात हात घातला आणि तिने तो पिशवीतून काढून टाकला. तो पडल्या पडल्या सगळेच दोन पावलं मागे सरकले. पण तो निरुपद्रवी निघाला.
'च्यायला! फुसका आहे. XXXXX च्यानं गंडवला वाटतं आपल्याला!'.. नियतीने एक खणखणीत शिवी हासडली.
'तू पेटवलास का तो?'
'अरे माठ्या! तो पेटवायचा नसतो! फटाका आहे काय तो?'.. नियती भणकली तोपर्यंत इंगवले दांपत्य सावध झालं होतं. तनुजाने तिथल्या ड्रॉवरमधून एक पिस्तुल काढून त्या दोघांवर रोखलं आणि दरडावलं..

'खबरदार काही हालचाल केलीत तर! अगदी सावकाशपणे दोन्ही हात वर करा!'.. दोघांनी एकमेकांना भुवया उडवत 'आता काय होणार?' अशी  नजर फेकत हात वर केले.
'शाब्बास! मला सांगा उत्तमराव, तुमचं इथं येण्यामागं नक्की काय प्रयोजन होतं?'.. दीपकने उलटतपासणी चालू केली.
'Elementary my dear Deepak! मला माहिती आहे की ते पैसे तुमच्याच घरात आहेत. बाकीच्या भागिदारांना टांगून सगळे पैसे स्वतःच्या घशात घालायचा डाव आहे तुमचा!'.. उत्तमने त्याचं भांडं फोडलं.
'ओ हो! म्हणून तुम्ही आमच्यावर आयरीन अ‍ॅडलर सारखा डाव टाकायचा प्रयत्न केलात तर. शेरलॉकने स्मोक बाँब फोडून आग लागल्याचं भासवलं आणि त्या गोंधळात तिची नजर कुठे जाते आहे ते पाहून किमती गोष्ट कुठे लपवली असेल ते ताडलं! पण तुमचा बाँब फुटलाच नाही. हा हा हा हा हा हा!.. दीपक खराखुरा गडगडाटी हसला.
'ही ही ही ही ही ही!'.. नियतीला खो बसला.
'हे हे हे हे हे हे!'.. उत्तम हसला आणि हॉलच्या आतल्या दरवाजाकडे बोट दाखवत म्हणाला.. 'बाँब फुटला नसला तरी तुमच्या बायकोने पटकन त्या दरवाज्यातून दिसणार्‍या माळ्याकडे नजर टाकली ती मी टिपली. त्यामुळे पैशांनी भरलेली ती ब्राऊन ब्रीफकेस तिथेच असणार.'
'अरे वा! मानलं तुम्हाला उत्तमराव! पण तुम्हाला हे कसं समजलं?'
'सांगतो! सांगतो! जरा हात खाली ठेवू का टेबलावर? दुखायला लागलेत!'
'शटाप! चुपचाप हात वर करा'.. तनुजा पिस्तुल नाचवत ओरडली.
'अनुजा देशमाने एक कपोलकल्पित पात्र तुम्ही निर्माण केलंत आम्हाला गंडवायला! बरोबर? आम्हाला ते समजायचं कारण तनुजा बाईंच्या उजव्या हाताच्या मनगटावर एक तीळ आहे आणि फेसबुकवरच्या फोटोत देखील तो बरोबर तिथेच आहे. फेसबुकचे फोटो तनुजा बाईंचेच आहेत पण मेकप व फोटोशॉप करून वय लपवलेलं आहे. म्हणून पटकन ते त्यांचेच आहेत हे कळत नाही.'
'बाई नका म्हणू हो प्लीज'!.. तनुजा कळवळली.
'हो तनुजा एका प्रायोगिक रंगभूमीत वेशभूषेचं काम बघते. पण ती तर अमेरिकेत होती ६ महिने!'
'त्या फक्त साडेपाच महीने तिकडे होत्या! त्यानंतर इथेच त्या अनुजाचं पात्र रंगवीत होत्या. त्या ८ नोव्हेंबरला ९ वाजता टॅक्सीने एअरपोर्टला अनुजा देशमाने या नावाने ब्राउन ब्रीफकेस घेऊन गेल्या आणि दुपारी ४ वाजता तनुजा इंगवले या नावाने तीच ब्रीफकेस घेऊन तुम्हाला भेटल्या. CCTV मधे हे स्वच्छ दिसतं. अनुजा कुठल्याच फ्लाईटवर गेली नाही. त्या ऐवजी तिने टॉयलेटमधे जाऊन पूर्ण मेकप बदलला आणि तनुजा म्हणून बाहेर आली. '.. नियतीने खुलासा केला.

'तुम्हाला हे समजेल असं वाटलंच नव्हतं आम्हाला, अगदी थक्क केलंत बघा!'.. दीपक हताशपणे म्हणाला.
'आँ? म्हणजे?'
'आपल्या पहिल्या भेटीत तुम्ही काढलेली अनुमानं आठवतात?'
'हो! तुम्ही भारीतले कपडे आणि रोलेक्स घड्याळ घालून जवळच्या मुलीच्या लग्नाला जाऊन आला होतात. जवळच्या कारण तुमचे डोळे ओलावलेले होते.'.. उत्तम अभिमानाने म्हणाला.
'हा हा हा! ते कपडे भाड्याने घेतलेले होते आणि रोलेक्स बनावट होतं. मी महापालिकेच्या बांधकाम विभागामधला एक साधा अधिकारी! मला कुठलं रोलेक्स परवडतंय? पण तेव्हा मुद्दाम काही लोकांवर इंप्रेशन मारायला घातलं होतं. माझ्या डोळ्यातलं पाणी स्कूटरवरून येताना धूळ गेल्यामुळं आलं होतं. असो. मला पैसे घेऊन परदेशी पळून जायला काही दिवसांची मुदत हवी होती. त्यामुळे माझ्या इतर भागिदारांच्या डोळ्यात धूळफेक करण्यासाठी मी अनुजाने पैसे पळविल्याचं सांगितलं. तिचा शोध घेण्यासाठी एक बिनडोक डिटेक्टिव्ह हवा होता. तुमच्या त्या तद्दन चुकीच्या अनुमानांमुळे मला हवा तसा माणूस मिळाल्याचा आनंद झाला.'.. दीपक गर्वाने म्हणाला.

'पण अजून तुम्ही पसार कुठे झाला आहात?'
'आता काय बाकी राहीलंय? आम्ही तुम्हाला इथे बांधून ठेवणार आणि पळून जाणार. जाताना पैसे हवाला तर्फे तिकडे पाठवणार.'.. दीपक निर्वाणीच्या सुरात म्हणाला.
'म्हणजे आता सगळं नियतीच्या हातात आहे तर!'.. उत्तम जोरजोरात कंबर हलवत म्हणाला. त्यामुळे त्याच्या पँटच्या आत मांडीला चिकटलेली रबरी पाल सटकून पायावर घसरली. ती त्याने तनुजाच्या अंगावर उडवली. कुठलीही बाई पालीला घाबरतेच तशी तनुजाही घाबरली आणि किंचाळली. नियतीने त्याच वेळेस तिच्यावर झडप घेऊन पिस्तुल हस्तगत केलं आणि कराटेचे तडाखे मारत दोघांना जायबंदी केलं. मग त्या दोघांना यथावकाश पैशासकट लाचलुचपत अधिकार्‍यांच्या हवाली केलं.

------***-----------***---------

एक मोठा मासा पकडून दिल्याबद्दल लाचलुचपत खात्याकडून त्या दोघांना एक घवघवीत बक्षीस मिळालं.
'चला थोडे फार पैसे तरी सुटले, नाही का?'.. उत्तम खुशीत नियतीला म्हणाला.
'तसे मी थोडे फार त्या ब्रीफकेस मधून ढापले होते. म्हणजे आपली फी ठरली होती तितकेच हं!'.. नियती निर्विकारपणे पेपर वाचीत म्हणाली.. 'आयला! हे बघ काय!'
'काय?'
'अनुजा देशमाने नावाच्या मुलीची सुटका केल्याची बातमी आहे. अगदी दीपकने सांगितलेली सेम ष्टोरी!'

आणि दोघांनी एकमेकांकडे पहात आ वासला.

-- समाप्त --

Monday, August 7, 2017

सायकलगाथा

इंग्लंड आणि युरोपात फिरताना इतक्या विविध प्रकारच्या सायकली पहायला मिळतात की मति गुंग होते! इतक्या कल्पक आणि वैविध्यपूर्ण रचना पाहून नेहमीच असा विचार येतो की या लोकांना हे असलं काही सुचतच कसं? इतकी सर्जनशीलता आली कुठुन? त्याचं कारण म्हणजे भारतात मी फक्त तीनच प्रकारच्या सायकली पाहिल्या. एक आपली नेहमीची लेडिज/जेन्ट्स सायकल व त्यांचं लहान मुलांसाठीचं छोटं रूप. दुसरी लहान मुलांची तिचाकी आणि तिसरी खूप वर्षांनंतर आलेली गिअरची. खलास! माझं चहुकडून झापडं लावलेलं बंदिस्त डोकं! कधी वेगळा विचार करायची सवयच नाही लावली तर काय होणार दुसरं? केला असता तर किर्लोस्करांनंतर मराठी उद्योजकांमधे माझं नाव नसतं का घेतलं? असो. पण गुगल करण्याइतकी अक्कल असल्यामुळे सायकलीची उत्क्रांती कशी झाली हे बघायला मांडी ठोकली.

हे संशोधन करताना पहिला धक्का बसला तो जगातल्या सगळ्यात पहिल्या सायकलीचं चित्र बघून! (पहा चित्र १ मधील १८१८ तली सायकल. १८१८ साल पेशवाईच्या अस्तामुळे माझ्या मनात फिट्टं बसलंय. एखाद्या कालखंडात भारतात आणि परदेशात काय चाललं होतं हे बघायला गंमत वाटते. उदा. ज्या काळात शिवाजी महाराजांनी मराठी साम्राज्याचा पाया रचायला सुरुवात केली साधारण त्याच काळात न्युटन भौतिक शास्त्राचा पाया रचत होता. ) तर जगातली पहिली सायकल बिनापेडलची होती. पायांनी जमीनीला रेटा देऊन पुढे जायचं! गंमत म्हणजे अशा प्रकारची लहान मुलांची सायकल अजूनही मिळते. बॅलन्स बाईक म्हणतात तिला (चित्र २). त्या नंतर सरळ चाकाला जोडलेल्या पेडलची सायकल आली. चेनने चाकाला जोडलेल्या पेडलची सायकल यायला १८८५ साल उजाडावं लागलं.
चित्र १: सायकल इतिहास
चित्र १: सायकल इतिहास

चित्र २: मुलांची बॅलन्स बाईक
चित्र २: मुलांची बॅलन्स बाईक

सायकलीं मधे इतकी विविधता येण्याचं महत्वाच कारण म्हणजे इथली चारचाकींच्या जमान्यातही टिकून असलेली सायकल संस्कृती! अशी संस्कृती होण्यामागे अनेक कारण आहेत.

इथलं सरकार हे पहिलं. इथलं सरकार लोकांना सायकल वापरायला प्रचंड प्रोत्साहन देतं. सरकारने बहुतेक गावातल्या सर्व प्रमुख रस्त्यांवर नीट सायकल ट्रॅक्स आखलेले आहेत. सायकलस्वारांना चौकात रस्ते ओलांडताना जास्त त्रास होतो. तो कमी व्हावा म्हणून सिग्नलच्या अलिकडे फक्त सायकलस्वारांना उभं रहाण्यासाठी खास जागा असते. त्यात इतर गाड्यांना उभं रहायला परवानगी नसते. सायकल ट्रॅकवरून आलं की उभ्या असलेल्या गाड्यांच्या सरळ पुढे जाऊन या खास भागात उभं रहाता येतं. सिग्नल लागला की साहजिकच सायकलवाल्यांना आधी जाता येतं. इथलं नॅशनल सायकल नेटवर्क १९९५ च्या थोडं आधी अगदी कमी लांबीचे सायकल रस्ते दत्तक घेऊन सुरू झालं. आता यूकेतल्या बहुतेक सर्व गावांना जोडणारे एकूण १४,००० मैल लांबीचे सायकल रस्ते त्यांनी बांधले आहेत. त्या रस्त्यांचा नकाशा इथे बघता येईल. तसंच काही नगरपालिका इथे सायकल हायर स्कीम राबवतात. गावात विविध ठिकाणी सायकली ठेवलेल्या असतात. कुणीही त्यातली सायकल घेऊन जाऊ शकतो आणि इच्छित स्थळाच्या जवळपासच्या स्टँडला ती ठेवू शकतो.

दुसरं कारण म्हणजे इथल्या शहरातले रस्ते छोटे आहेत म्हणून सकाळी व संध्याकाळी गाड्यांची प्रचंड रीघ लागलेली असते. तसंच गावात गाड्या लावायला फारशी जागा उपलब्ध नसते. सार्वजनिक वहातुकीची उत्तम सोय असली तरी खर्च जरा जास्तच होतो. तसंच ग्लोबल वॉर्मिंगच्या भीतिचाही खूप परिणाम आहे. या सगळ्यावर मात म्हणून सायकलने किंवा चालत ऑफिसला जाण्यायेण्याचं प्रमाण वाढलं आहे.

इथले लोक आता स्वतःच्या आरोग्याबद्दल जास्त जागरुक झाले आहेत हे तिसरं कारण! त्यामुळे गावागावात सायकलिंगचे आणि चालण्याचे क्लब झाले आहेत. दर आठवड्याला क्लबचे लोक वेगवेगळ्या ठिकाणी सायकलने ( चालण्याचा क्लब असेल तर अर्थातच चालत ) जातात. सायकलिंग हा एक इथला एक अत्यंत आवडीचा टाईमपास आहे. टुर दे फ्रान्स सारख्या लोकप्रिय सायकल शर्यती त्याची साक्ष देतात. पण सप्ताहान्ताला गंमत म्हणून कुठेतरी ३०/४० मैल सायकल मारायला जाणारे खूप लोक आहेत. तसंच उंच डोंगरावरून सायकलने वेगाने खाली येण्याचा चित्तथरारक खेळणारे ही आहेत. त्याचा एक युट्युब व्हिडीओ इथे पहा.

सायकल मारत नेहमीची काम करण्यात किंवा ऑफिसला जाण्यायेण्यात कुणालाच कमीपणा वाटत नाही. लोक कितीही मोठ्या पदावर असले तरी सायकल मारत ऑफिसला जातात. लंडनचा माजी महापौर सायकलवर ऑफिसला जात असे. ऐन थंडीत देखील, बर्फ पडला नसेल तर, रोज ऑफिसला ८/१० मैलांवरून (१२/१५ किमी) सायकल मारत येणारे बरेच स्त्री/पुरुष आहेत. बरेच पालक आपल्या पोरांना सायकलवरून शाळेत घेऊन जातात किंवा त्यांच्या बरोबरीने सायकल चालवत शाळेपर्यंत जा ये करतात. सर्व वयाच्या मुलांना सायकलने शाळेत नेणं शक्य व्हावं म्हणून विविध प्रकारच्या सायकली बनवल्या गेल्या आहेत. काही सायकलींच्या मागे आपल्याकडच्या सायकल रिक्षासारखी गाडी जोडलेली असते. पण ती लहान मुलाला बसता येईल इतकी छोटी आणि बुटकी असते(चित्रे ३,४,५ व ६). लहान वयातच सायकल संस्कार झाल्यामुळे मोठेपणी सायकलने फिरण्यात त्यांनाही काही वावगं वाटत नाही. दोन माणसांना एकाच ठिकाणी जायचं असेल तर एक टँडेम सायकल मिळते. ती एकाला एक जोडलेली सायकल असते. तिला दोनच चाकं असतात पण दोन सीटं आणि दोन पेडल असतात. ती दोन जण एकामागे एक असे बसून चालवतात(चित्र ७). काही सायकलला मागे लहान मुलाला चालवता येण्यासारख्या छोट्या सायकलचं चाक जोडलेलं असतं. अशा सायकली घेऊन आई/बाप आपल्या लहानग्यांना सायकल चालवायचं शिक्षण देत देत शाळेत ने-आण करतात (चित्र ४). समजा ऑफिस फारच लांब आहे, सायकल मारत जाणं शक्य नाही. बस किंवा रेल्वेने जाण्याशिवाय पर्याय नाही. यात बर्‍याचदा घरापासून स्टेशनपर्यंत आणि स्टेशनपासून ऑफिसपर्यंत जाण्यायेण्यात सुद्धा बराच वेळ/पैसा खर्च होऊ शकतो. तो कमी करायचा असेल तर घडीची सायकल घेऊन जाता येतं (चित्र ९). सायकलींची चक्क घडी घालून ती सहजपणे काखोटीला मारून बस किंवा ट्रेनमधून घेऊन जाता येऊ शकते.

चित्र ३: दोन पोरांना घेऊन जाणारा बाप
चित्र ३: दोन पोरांना घेऊन जाणारा बाप

चित्र ४: बाप व दोन पोरं टँडेम सायकलवर
चित्र ४: बाप व दोन पोरं टँडेम सायकलवर

चित्र ५: आई बाप व दोन पोरं आणि कॅरियर
चित्र ५: आई बाप व दोन पोरं आणि कॅरियर

चित्र ६: आई बाप व एक मूल आणि कॅरियर
चित्र ६: आई बाप व एक मूल आणि कॅरियर

चित्र ७: प्रौढांची टँडेम सायकल
चित्र ७: प्रौढांची टँडेम सायकल

चित्र ८: घडीची सायकल

चित्र ८: घडीची सायकल
चित्र ८: घडीची सायकल

सायकल चालविताना सर्व वजन कुल्ले, पाय आणि हात या आकाराने छोट्या अवयवांवर येतं. त्यासाठी आरामखुर्ची सारखी दिसणारी सायकल बनवली आहे. त्यामधे त्यात चालक मागे रेलून बसतो आणि समोर पाय लांब करून पेडल मारतो. यात शरीराचे सर्व वजन पाठ आणि कुल्ले या तुलनेने विस्तृत भागावर विखुरल्यामुळे आराम जास्त मिळतो(चित्र ९). अशा प्रकारच्या सायकलिंची अधिक माहिती इथे वाचता येईल.

चित्र ९: आरामखुर्ची सारखी सायकल
चित्र ९: आरामखुर्ची सारखी सायकल

एखाद्या घोळक्याला एकत्रितपणे सायकल मारण्याची मजा लुटता यावी म्हणून एक घोळका सायकल सुद्धा आहे (चित्र १०).
चित्र १०: ७ लोकांची सायकल
चित्र १०: ७ लोकांची सायकल

ट्रेडमिल आणि सायकलीचा संगम करून बनवलेल्या एका भन्नाट सायकलचा व्हिडीओ इथे बघता येईल.

इलिप्टिक ट्रेनर हे ट्रेडमिल सारखंच एक व्यायाम करायचं यंत्र आहे. हे वापरून जिना चढणे, चालणे किंवा पळणे या प्रकारचे व्यायाम सांध्यांवर अति ताण न येता करता येतात. इलिप्टिगो कंपनीने इलिप्टिक ट्रेनर सारखी एक अभिनव सायकल बनवली आहे (चित्र ११). त्याचा एक व्हिडीओ इथे बघता येईल.

चित्र ११: इलिप्टिक सायकल
चित्र ११: इलिप्टिक सायकल

फोर्क विरहित सायकल ही अशीच एक तोंडात बोट घालायला लावणारी सायकल आहे (चित्र १२). त्याचा एक व्हिडीओ इथे आहे.
चित्र १२: फोर्क विरहित सायकल
चित्र १२: फोर्क विरहित सायकल

अशा अजूनही अनेक तर्‍हेतर्‍हेच्या सायकली आहेत. मी सगळ्या इथे दाखविलेल्या नाहीत.

इथल्या नगरपालिका सायकल वापरास प्रोत्साहन देण्यासाठी चौकाचौकात 'थिंक बाईक' अशा पाट्या लावतात. यदाकदाचित पुढे मागे पुण्याच्या महापौरांना सायकलींना प्रोत्साहन देण्याचा झटका आलाच तर त्यांनी चौकाचौकात अशी पाटी लावायला हरकत नाही...
देशबंधूंनो विचार करा
गाड्यांपेक्षा सायकल मारा

---- समाप्त -----

Sunday, December 11, 2016

तीन पैशाचा तमाशा!

१९७८ मधे पुलंचा तीन पैशाचा तमाशा मी प्रथम पाहिला आणि त्यानं मला झपाटलं. फक्त माझीच नाही तर तेव्हाच्या सर्व तरुण वर्गाची हीच अवस्था होती! सुमारे १०/१२ वेळा तो तमाशा मी पाहिला असेन. तो ब्रेख्टच्या थ्री पेनी ऑपेराचं स्वैर रुपांतर आहे असं कळल्यावर मूळ ऑपेरा बघणं अपरिहार्यच होतं. तमाशा बघताना असं कुठेही जाणवत नाही की आपण हे रुपांतर बघत आहोत इतकं पुलंनी ते रुपांतर चपखल आहे, आपलंसं करून टाकलं आहे. त्यामुळेच मूळ नाटकात नक्की काय होतं आणि पुलंनी रुपांतर करताना कुठे आणि कसे बदल केले हे समजून घेण्यात मला स्वारस्य होतं. पण ते नाटक बघण्याचा योग बरीच वर्ष काही आला नाही. शेवटी २०१६ सप्टेंबरमधे लंडन मधील रॉयल नॅशनल थिएटर ते सादर करणार असल्याचं समजल्यावर ती संधी दवडणं शक्यच नव्हतं. शिवाय ते नाटक बघायला लंडनला जाण्याची पण गरज नव्हती कारण त्याचं थेट प्रक्षेपण जगभरच्या २००० चित्रपटगृहांमधे होणार होतं. त्यामुळे मला ते तब्बल ३८/३९ वर्षांनी का होईना इथे ऑक्सफर्डच्या एका चित्रपटगृहामधे विनासायास बघायला मिळालं.

सुरुवातीला म्हंटल्याप्रमाणे हा तमाशा १९७८ मधे प्रथम आला आणि मला वाटतं ४/५ वर्षानंतर बंद देखील पडला. त्यामुळे बर्‍याच जणांनी त्याचं नावही ऐकलं नसण्याची शक्यता आहे म्हणून आधी त्याबद्दल थोडी माहिती दिलेली बरी पडेल! जॉन गे याने इंग्रजीतून लिहीलेल्या १८ व्या शतकातल्या 'द बेगर्स ऑपेरा'चं १९२८ मधे जर्मन भाषेत भाषांतर झालं 'Die Dreigroschenoper' म्हणजेच  'द थ्री पेनी ऑपेरा' या नावाने! १९३३ मधे नाझी सत्तेवर आल्यानंतर दिग्दर्शक ब्रेख्ट आणि संगीतकार कर्ट वेल यांना जर्मनी सोडावं लागलं पण तोपर्यंत या नाटकाची १८ भाषांमधे भाषांतरं होऊन युरोपभर १०,००० च्या वर प्रयोग पण झाले होते, इतकं ते गाजलं! 'द थ्री पेनी ऑपेरा' हे नाव देखील तसं वैशिष्ट्यपूर्णच आहे. ऑपेरा बघणे ही त्या काळी फक्त उच्चभ्रू लोकांनांच परवडणारी आणि प्रतिष्ठेचा मापदंड समजली जाणारी गोष्ट होती. आपल्याकडे गाण्यातलं काहीही न समजणारा पण 'आम्ही कधी सवाई चुकवतच नाही' असं नाक उडवून सांगणारा एक वर्ग आहे, तसंच काहीसं! म्हणूनच हा थ्री पेनी इतक्या तुच्छ किमतीचा ऑपेरा सर्वसामांन्यांचा आहे असं सुचवलं आहे. हे नाटक म्हणजे 'नाही रे' वर्गाचं 'आहे रे' वर्गावरचं एक भाष्य आहे असं म्हणता येईल.

या नाटकाबद्दल अधिक बोलण्याआधी त्याची रूपरेषा सांगतो.

याची सुरुवातही उल्लेखनीय म्हणावी लागेल. कारण सुरुवातीला नाटकाचा सूत्रधार बजावतो की इतर नाटकांमधून जशी नैतिकतेची शिकवण दिली जाते किंवा काही बोधामृत वगैरे पाजायचा प्रयत्न होतो तशी अपेक्षा या नाटकाकडून करू नका! या नाटकातून कसलीही शिकवण द्यायचा प्रयत्न केलेला नाही! नंतर 'द बेगर्स ऑपेरा' मधे होते तशी हांडेल नावाच्या एका प्रसिद्ध संगीत दिग्दर्शकाच्या ऑपेरातल्या गाण्याच्या विडंबनाने एक नांदी होते. मग एक फाटक्या कपड्यातल्या माणूस मॅकहीथ ऊर्फ मॅक नामक एका कुप्रसिद्ध गुंडाच्या कर्मकहाण्या गाण्यातून सांगतो. हा काळ व्हिक्टोरिया राणीच्या राज्याभिषेकाच्या जरासा आधीचा आहे.

जोनाथन पीचम याचा भिकार्‍यांना शिक्षण द्यायचा धंदा आहे. तो त्यांना शिक्षण दिल्यानंतर त्यांना भीक मागण्याचा परवाना विकतो शिवाय त्यांच्या भीकेतलं ५०% कमिशन घेतो. पहिल्या अंकाची सुरुवात एका विनापरवाना होतकरू भिकार्‍याला संस्थेत प्रवेश देण्यावरून होते. याला इतर परवानाधारक भिकार्‍यांनी बडवून संस्थेच्या कार्यालयात पाठविलेले असते. त्याला भिक्षेकरी प्रशिक्षण संस्थेची माहिती दिल्यानंतर आपली मुलगी पॉली काल रात्रीपासून घरी आलेली नाही हे पीचम पतिपत्नीच्या लक्षात येतं. पॉलीने मॅकशी, अगदी त्रोटक ओळख असताना देखील, लग्न करायचं ठरवलेलं असतं. इथे पॉली आणि मॅक यांच्या लग्नाचा प्रवेश चालू होतो. लग्नासाठी आणि संसारासाठी लागणार्‍या वस्तू व खाद्यपदार्थ मॅकच्याच गॅंगने इकडून तिकडून ढापून आणलेल्या असतात. लग्नाला खुद्द पोलीस कमिशनर टायगर ब्राऊन जातीने हजर असतो. तो मॅकचा जिवलग मित्र असतो. ते दोघे पूर्वी सैन्यात बरोबर असताना त्यांची मैत्री झालेली असते. पॉली नंतर घरी येऊन तिच्या लग्नाची बातमी देते. आई वडिलांच्या रागाला भीक न घालता ती त्याच्याकडे जायचं ठरवते आणि वर पोलीस कमिशनर कसा त्याचा जानी दोस्त आहे ते पण सांगते. पीचमला अर्थातच ते पसंत पडत नाही आणि तो मॅकला फाशीवर लटकविल्याशिवाय स्वस्थ न बसण्याचं जाहीर करतो.

दुसर्‍या अंकात पॉली मॅकला बजावते की तिचा बाप त्याला तुरुंगात पाठविल्याशिवाय रहाणार नाही. मॅकला शेवटी ते पटते आणि तो लंडन सोडून जायची तयारी करतो. जाण्यापूर्वी पॉलीला त्याचा धंदा संभाळता यावा म्हणून त्याच्या काळ्या धंद्याची आणि त्याच्या सहकार्‍यांची माहिती आणि त्यांना कसं हाताळायचं हे तो तिला सांगतो. पण लंडन सोडायच्या आधी तो त्याच्या आवडत्या कुंटणखान्यात त्याच्या आधीच्या प्रेयसीला, जेनीला, भेटायला जातो. तिथे ते त्यांच्या जुन्या प्रेमाचे गोडवे गातात. पण मॅकला हे माहिती नसते की पीचमच्या बायकोने जेनीला मॅक आला की पोलिसांना खबर देण्यासाठी पैसे चारलेले आहेत. ती पोलिसांना खबर करते. मग टायगर ब्राऊनच्या हातात काही रहात नाही, तो मॅकहीथची माफी मागतो पण त्याला तुरुंगाच्या कोठडीपासून वाचवू शकत नाही. तुरुंगात त्याची अजून एक प्रेयसी ल्युसी (टायगर ब्राऊनची मुलगी) आणि पॉली एकाच वेळी येतात. तिथे त्या दोघींचं मॅक नक्की कुणावर प्रेम करतो यावर जोरदार भांडण होतं. पॉली निघून गेल्यावर ल्युसी भोवळ आल्याचं नाटक करून जेलर कडून किल्ली मिळवते आणि त्याची सुटका करते. ते पीचमला समजल्यावर तो टायगर ब्राऊनला भेटतो आणि भिकार्‍यांच्या झुंडी पाठवून राणीच्या राज्याभिषेकाच्या मिरवणुकीचा विचका करण्याची धमकी देतो.

तिसर्‍या अंकात जेनी पीचमकडे तिचे पैसे मागायला येते, ते सौ. पीचम द्यायचे नाकारते. श्री. पंचम जेनीला बांधून आणि तिचे हाल करून मॅकचा ठावठिकाणा काढून घेतो. नंतर टायगर ब्राऊन पीचम आणि त्याच्या भिकार्‍यांना मिरवणुकीच्या आधीच अटक करण्यासाठी येतो. तेव्हा त्याला भिकारी अगोदरच मिरवणुकीच्या रस्त्यावर उभे आहेत आणि फक्त पीचमच त्यांना थांबवू शकतो हे समजतं आणि तो हवालदील होतो. मॅकला पकडून त्याला फाशी देणे हा एकमेव पर्याय त्याच्यापुढे शिल्लक रहातो. पुढच्या प्रवेशात मॅक परत तुरुंगात आलेला दिसतो पण जेलरला पैसे चारून सुटका करून घेण्याचा मेटाकुटीचा प्रयत्न करत असतो. लवकरच त्याला समजतं की पॉली किंवा त्याचे सहकारी यापैकी कुणीही तितकी रक्कम उभी करू शकत नाही किंवा त्यांना ती करण्याची इच्छा नाही आणि तो नाईलाजाने मरायला तयार होतो. मॅक सगळ्यांकडे गाण्यातून क्षमा याचना करतो. आता तो फाशी जाणार इतक्यात पुन्हा एकदा सूत्रधार उगवतो आणि म्हणतो की आम्हाला असा दु:खी शेवट करायला आवडत नाही. आम्हाला लोकांना रडवून पैसे कमवायचे नाहीत. मग रहस्यमयरित्या एक दूत राणीचा निरोप घेऊन येतो आणि सांगतो की मॅकला खुद्द राणीने माफी दिलेली आहे, इतकंच नाही तर त्याच्या भविष्याची तजवीज देखील केली गेलेली आहे. इथे नाटक संपते.

ऑपेराचं मराठीत आणण्यासाठी कोणता नाट्यप्रकार सोयीचा ठरेल? मला तरी ऑपेराच्या जवळचे मराठीत दोनच नाट्यप्रकार आहेत असं वाटतं. एक संगीतनाटक आणि दुसरा तमाशा! तमाशाच्या लवचिकतेमुळे पुलंनी तमाशा स्विकारला असावा. त्यामुळे मूळ संकल्पने पासून ते थोडे दूर गेले. ऑपेरा प्रतिष्ठित लोकांसाठीच असायचा, पण तमाशा मुख्यतः सर्वसामान्य लोकच बघत असत, ती प्रतिष्ठित लोकांनी बघायची गोष्ट नव्हती. शिवाय तमाशा म्हंटल्यामुळे प्रथेनुसार त्यात त्यांना गण गवळण हेही घालावं लागलं. अर्थात त्या दोन्ही गोष्टी लवकर आवरल्या आहेत म्हणा!

इथे मूळ नाटकातली इंग्रजीत भाषांतरित केलेली गाणी ऐकलित तर समजेल की पात्रांचा वेगळेपणा गाण्यातून तितकासा जाणवत नाही. सर्व पात्रं साधारणपणे एकाच शैलीची गाणी म्हणतात. मूळ नाटकातील गाणी ही जॅझ आणि जर्मन नृत्यसंगीताच्या शैलीवरची आहेत. पुलंनी मात्र गाणार्‍या पात्रांचा वेगळेपणा त्यांच्या गाण्यातून सुद्धा कसा दिसेल हे पाहिलं आहे. भिक्षेकरी प्रशिक्षण संस्था चालविणारे पंचपात्रे दांपत्य (पीचम) हे आधी संगितनाटकात अभिनय करणारं दाखवलं आहे त्यामुळे त्यांची गाणी तशा प्रकारची आहेत. मालन (पॉली) व लालन (ल्युसी) यांची गाणी भावगीत/सुगम संगित यात मोडणारी आहेत. तसेच रंगू तळेगावकर (जेनी) या वेश्येला लावणीशैली तर अंकुश नागावकर (मॅक) व त्याच्या गुंडांकरिता कोळीगीत वगैरे लोकसंगीताचीही तरतूद होती.

पण जब्बार पटेलांनी ही सांगितिक बैठक अधिक विस्तृत केली आणि आणखी रंगत, लज्जत, व विविधता आणली. रंगू तळेगावकरचं त्यांनी पुलंच्या संमतीने झीनत तळेगावकर असं धर्मांतर केलं. त्यामुळे गझल, ठुमरी, कव्वाली सारखे गायनप्रकार उपलब्ध झाले. पुलंनी तमाशातल्या सूत्रधाराला मूळ नाटकापेक्षा जास्त वाव दिला गेला आहे. पण हा नुसता बोलणारा सूत्रधार आहे, अर्थात मूळ नाटकातही तो गात नाहीच! पण जब्बार पटेलांनी दोन परिपाश्र्वक, पुलंच्या संहितेत नसलेले, घातले. (याच संकल्पनेचा वापर पुढे जब्बार पटेलांनी 'जैत रे जैत' मधे पण केला) तमाशातल्या पुढच्या प्रसंगाची गाण्यातून वातावरण निर्मिती करायची हे यांचं काम! रवींद्र साठे आणि मेलडी मेकर्स फेम अन्वर कुरेशी हे ते काम चोख पार पाडायचे! त्यांना गझल, पॉप, कोकणी तसंच हिंदी गाण्यांसारखी गाणी अशी विविध प्रकारची सुंदर गाणी मिळाली. पण हे बदल काहीच नव्हेत असा अफलातून बदल त्यांनी अंकुश नागावकरच्या (मॅक) गायनशैलीत केला. तो म्हणजे कोळीगीतांऐवजी पाश्चिमात्य संगीतातील अत्यंत लोकप्रिय पॉप/जॅझ संगीताचा वापर! त्यामुळे नाट्यमंचावर तबला पेटी व फार फार तर सारंगी यापेक्षा इतर कुठलीही वाद्यं न पाहिलेल्या प्रेक्षकांना प्रथमच गिटार, ड्रमसेट, अ‍ॅकॉर्डियन, व्हायोलिन, आणि सॅक्सोफोन सारख्या वाद्यांनी भरलेला वाद्यवृंद बघायला मिळाला. पण नुसती वाद्यं आणून ही नाविन्यपूर्ण कल्पना साकार झाली नसती. त्यासाठी थेट तशा शैलीच्या चाली बांधणं अत्यंत गरजेचं होतं आणि ते भारतीय शास्त्रीय संगीतात आयुष्य घालविलेल्या संगीतकारांचं काम नव्हतं. पण हा बदल करण्याआधी जब्बार पटेलांच्या डोळ्यासमोर नंदू भेंडे असणार त्याशिवाय त्यांनी तसा विचार केला नसता! नंदू भेंडे याने तमाशात येण्याआधी मुंबईतलं इंग्रजी रंगभूमीवरील ‘जिझस ख्राईस्ट सुपरस्टार’ हे अलेक पदमसींच संगीत नाटक गाजवलं होतं. त्याने पुलंनी अंकुशसाठी लिहीलेल्या गाण्यांना जबरदस्त चाली तर लावल्याच पण त्याही पुढे जाऊन जिथे नुसते संवाद होते त्याचीही गाणी केली आणि अंकुशच्या भूमिकेतून म्हंटली.

तीन पैशाचा तमाशा लंडन ऐवजी मुंबईत होतो आणि आपल्याकडे राणीबिणी भानगड नसल्यामुळे राज्याभिषेकाच्या मिरवणुकीऐवजी राष्ट्रपतीच्या स्वागतासाठी जमलेल्या नागरिकांच्या गर्दीचा उल्लेख होतो. शेवटी येणार्‍या राणीचा दूताला फाटा देऊन मिष्किल पुलंनी तिथे साक्षात विष्णू म्हणजेच नारायण (जेलरचं पण नाव नारायणच असतं) अवतरवला आहे. अंकुशच्या गळ्यातून फाशीचा दोर काढल्यावर अंकुश त्याला विचारतो.. 'देवा! मी कसे तुझे उपकार फेडू'. त्यावर नारायण त्याला 'सावकाश! हप्त्याहप्त्याने दे!' असं सूचक उत्तर देतो. जायच्या आधी नारायण खड्या आवाजात म्हणतो..'आता अंधार करा रे! मला अंतर्धान पाऊ द्या!'.

कथानकात आणखीही काही बदल आहेत. लालन (ल्युसी) ही टायगर भंडारेची (टायगर ब्राऊन) मुलगी दाखवलेली नाही. तसंच पंचपात्रे झीनतचा छळ करून अंकुशच्या ठावठिकाण्याची माहिती काढताना दाखविलेला नाही.

ऑपेरातले संवाद मला इतके विनोदी वाटले नाहीत. जर्मन लोकांची विनोदबुद्धी सुमार असते अशा सर्वसाधारण समजाला धक्का न देण्याचं काम त्यांनी चोख पार पाडलंय. पुलंचे संवाद प्रचंड विनोदी आहेत, पुलंनी रुपांतर केलंय म्हंटल्यावर वेगळं काही होणं अपेक्षित नव्हतंच म्हणा! 

पुलंचा सूत्रधार नैतिक शिकवण वगैरे बोलत नाही पण हे तीन पैसे कशाबद्दल लागणार आहेत ते तो सांगतो. तमाशाचं शीर्षक गीत चालू असतानाच तो म्हणतो एक पैशाचं गाणं होईल, एका पैशाचा नाच होईल आणि तिसरा पैसा लाच म्हणून घेतला जाईल. या शीर्षक गीताची चाल थोडी हिंदी गाण्यांसारखी आहे. शीर्षक गीताचे शब्द असे आहेत..
तीन पैशाचा तमाशा, आणलाय आपल्या भेटिला
इकडून तिकडून करून गोळा, नट अन नटी धरून भेटिला
आणलाssssss
आपल्या आपल्या आपल्या भेटीला!

यातलं 'तीन पैशाचा तमाशा' हे जवळ जवळ 'ओ माय लव्ह' या गाण्याच्या चालीसारखंच आहे आणि 'आपल्या आपल्या आपल्या' हे 'देखो देखो देखो देखो अ‍ॅन इव्हिनिंग इन पॅरिस' मधल्या देखो देखो सारख आहे.

खाली तमाशातली काही गाणी मला आठवतील तेव्हढी लिहीली आहेत.

अंकुश त्याच्या झीनत बरोबर घालवलेल्या त्याच्या आयुष्याचं वर्णन या पॉप धर्तीवरच्या गीताने करतो.
एक चिमुकली होती खोली, इवली केविलवाणी
त्या खोलीतील मी होतो राजा आणि ती होती माझी राणी
ओठावरती होती गाणी, होता इष्कबहार
नव्हती चिंता, होती एकच कशी टळेल दुपार
झीनतची अन माझी आमची प्रीत पुराणी
त्याची ऐका आता कहाणी, आमची प्रीत पुराणी

लढवुनी डोके सांगितले मी तिजला काय विकावे
निसर्गनिर्मित भांडवलावर चार घास कमवावे
त्या घासातील दोन तिचे अन दोन तिने मज द्यावे
बदल्यापोटी दुष्टापासून मी तिजला रक्षावे
झीनतची अन माझी आमची प्रीत पुराणी
त्याची ऐका आता कहाणी, आमची प्रीत पुराणी
(पुढची कडवी आता आठवत नाहीत. हे गाणं अगदी त्रोटक प्रमाणात इथे ऐकू शकाल. पण हे प्रत्यक्ष तमाशातल्या गाण्याचं रेकॉर्डिंग वाटत नाही. नंतर केलं आहे असं वाटतंय.)

गाणारे सूत्रधार पसायदानाचं हे विडंबन म्हणतात.
आता पैशात्मकें देवें । येणे वाग्यज्ञें तोषावें ।
तोषोनिं मज ज्ञावे । कसाईदान हें ॥

ते सुर्‍यांचे गंजणे सांडो, नित्य चाकुंची धार वाढो |
भोती परस्पर जडो | वैर जीवांचे ||

कसाई राहोत संतुष्ट | त्यांना लाभोत गाई पुष्ट |
अधिकातला अधिक भ्रष्ट | त्याते सत्ता मिळो सदा ||

अंकुश मुंबई सोडून निघून जायच्या आधी मालनला त्याच्या सहकार्‍यांची आणि त्यांच्याशी कसं वागायचं हे या जॅझ प्रकारातल्या गाण्यातून सांगतो. या गाण्याच्या सुरुवातीच्या कॉर्डस डेव्ह ब्रबेकच्या 'टेक फाईव्ह' या गाण्याच्या सुरुवातीच्या कॉर्डस सारख्या आहेत.
हरामखोर! सगळे हरामखोर!
हरामखोर! सगळे साले हरामखोर!
हा छक्क्या चारसोबीस याचा भरोसाच नाय
परभारी माल विकतो रोख पैसा द्यायचा नाय
तीन आठवड्याचा टायम दे, नाय सुधरला तर लटकू दे
भंडारे सायबाला निरोप दे
सायबाला सांगून काढून टाक त्याचा जोर
हरामखोर! सगळे हरामखोर!
हरामखोर! सगळे साले हरामखोर!

फासावर जायच्या आधी अंकुश या गाण्याने सगळ्यांची क्षमा याचना करतो.
माफ करा! माफ करा!
माफ करा! माफ करा!
हे जेलर वॉर्डर यांनी छळलं मला भारी
माझ्या वाटची ढापली त्यांनी अर्धी भाकरी
कायद्याच्या गप्पा मारून त्यावर जगणारी
हलकट साली सापाची अवलाद आहे खरी
सत्यानाश होऊ दे त्यांचा, सत्यानाशssss!
पण जाऊ दे साला, मारो गोली
त्यांना माफ करा!
माफ करा! माफ करा!
माफ करा! माफ करा!

पीचमच्या 'मॉर्निंग साँग' सारखं पंचपात्रे त्याच्या भिकार्‍यांना ही भूपाळी गाऊन उठवतो. पण पुलंची भूपाळी ऐकताना केव्हाही जास्त हसू येतं.
भिकाsssरी जनहो आता उठा! भिकाsssरी जनहो आता उठा!
नेमुन दिधल्या नाक्यावरती भिक्षा मागत सुटा!
भिकाsssरी जनहो आता उठा! भिकाsssरी जनहो आता उठा!

आssss! देवद्वारी असेल जमली भक्तांची दाटी
अडवा त्यांना वाटेवरती पुढे करुन वाटी
अहो आंधळे दिवस उगवला
दिसते, डोळे मिटा
भिकाsssरी जनहो आता उठा! भिकाsssरी जनहो आता उठा!

नयनीssss आणा
केविलवाणा श्वानासम भाव, भावssss
नयनीssss आणा!
ध्येय आपुले फोडित जाणे पाझर हृदयाला
अदय जनाना सदय करावे हा आपुला बाणा
नयनीssss आणा

दिसला जर का कुणी दयाळु
दिसला जर का कुणी दयाळु
पुरता त्याला लुटा
भिकाsssरी जनहो आता उठा! भिकाsssरी जनहो आता उठा!

ऑपेरातल्या 'व्हॉट कीप्स अ मॅन अलाईव्ह' या गाण्याचे हे सुंदर रुपांतर...
माणूस जगतो कशावरी? माणूस जगतो कशावरी?
दीड वितीच्या खळगीला या देवाने नच बूड दिले
जाळ भुकेचा पेटतसे निज देहाचे हे धूड दिले
या जाळाल विझणे ठाउक फक्त एकदा चितेवरी
माणूस जगतो कशावरी?

विनोदी संवाद आणि गाण्यातली वैविध्य यामुळे मला तरी पुलंचं रुपांतर ऑपेरापेक्षा सरस वाटलं.

तळटीपः दुर्देवाने मला आता गाण्यांचे सर्व शब्द आठवत नाहीयेत. आणि त्याहून मोठं दुर्देव म्हणजे तीन पैशाच्या तमाशाबद्दल फार काही माहिती नेटवरही उपलब्ध नाही. कुठेही तमाशाच्या गाण्यांचं रेकॉर्डिंग उपलब्ध नाही. थ्री पेनी ऑपेराचे प्रयोग अजूनही होतात, त्यातली गाणी अजूनही ऐकली जातात, जगभरातले ऑर्केस्ट्रा त्यातल्या गाण्यांचे प्रोग्रॅम करतात. या पार्श्वभूमिवर आपल्या इथे झालेली उपेक्षा फारच खटकते!

-- समाप्त --

Monday, February 22, 2016

संगीत चिवडामणी!

ही तशी जुन्या काळातली गोष्ट आहे. कुणास ठाऊक कसा पण मला संगीताशी झटापट करायचा झटका आला. माझ्या आयुष्यात स्वर कमी आणि व्यंजनं जास्त असल्यामुळे असेल कदाचित! तर मी गिटार शिकायचा घनघोर निर्णय घेतला. छे! छे! पोरगी पटवायला म्हणून नाही हो! तेंव्हा माझं लग्न झालेलं होतं आणि एक ८ महिन्याचा मुलगा पण होता. आता तुम्ही जाणुनबुजून व्यंजनांचा आणि लग्नाचा संबंध लावायला गेलात तर माझी व्यंजनं आणखी वाढवाल! असं म्हणा की माझं सर्जनशील मन कुठेतरी व्यक्त होण्याची धडपड करत होतं आणि  ते मला स्वस्थ बसू देत नव्हतं!

आता गिटारच का शिकायचं ठरवलं? श्या! इतक्या चांगल्या वाद्याचं नाव त्या सतत तुंबलेल्या, घाण वास मारणार्‍या, डासांचं नंदनवन असलेल्या थिजलेल्या काळ्याशार पाण्यातून बुडबुडे फुटणार्‍या नाला सदृश वस्तूशी जुळणारं का बरं आहे? नावात काय आहे म्हंटलं तरी मधुबालाला अक्काबाई म्हंटल्यावर ते लोभस रूप डोळ्यासमोर येणार आहे का? त्रिवार नाही. पण ते असो. कारण मोठ्या लोकांनी म्हणून ठेवलेल्या गोष्टी, कुठलाही वाद न घालता, जशाच्या तशा स्विकारायच्या असतात अशी आपली संस्कृती सांगते. तर गिटार शिकायचं खरं कारण म्हणजे पिक्चर मधले हिरो! ते एकतर पियानो तरी वाजवताना दाखवितात नाहीतर गिटार तरी! आठवा ते पियानोच्या त्रिकोणातून घेतलेले हिरो आणि हिरॉईनचे शॉट्स! पण पियानो मला परवडला नसता आणि परवडला तरी एक बेडरूमच्या तुटपुंज्या घरात तो 'पियानो कम, डायनिंग टेबल जादा' झाला असता. शिवाय, तो काखोटीला मारून कुठे पिकनिकला वगैरे नेऊन भाव खाणं कसं शक्य होतं? मग राहिलं फक्त गिटार! आणि गिटार वाजवता वाजवता काय काय मस्त मस्त स्टायली मारता येतात राव! तरीही परत एकदा पोरी पटवणे हा गिटार शिकण्या मागचा उद्देश नव्हता हे नम्रपणे नमूद करू इच्छितो!

एकदा ते शिकायचं जाहीर केल्यावर मित्रांनी किती टिंगल केली ते सांगायला नकोच. 'तू लहानपणी रडलास की गंजलेल्या टमरेलावर दगड घासल्यासारखा आवाज यायचा म्हणे' इथून सुरुवात झाली इतकंच सांगतो. मनात म्हणायचो, एकदा मी स्टेजवर दिसायला लागलो की हेच टोळभैरव चिमण माझाच कसा जिवलग मित्र आहे याचं रसभरीत वर्णन करतील. 

झालं, मग एक क्लास लावला! आठवड्यातून ३ दिवस, सकाळी ऑफिसला जायच्या आधी तासभर तारा खाजवायच्या. क्लासमधे खूप गिटारं ठेवलेली होती त्यामुळे अपफ्रंट इन्व्हेस्टमेंटचा प्रश्न नव्हता. मास्तरनी कसं, कुठे आणि काय खाजवायचं ते दाखवलं आणि म्हणाला आता या नोट्स वाजव. नोट्स वाजव? हायला! नोट्स वाजवायच्या पण असतात? तेव्हा मला फक्त नोट्स घ्यायच्या असतात नाहीतर कॉपी करायच्या असतात इतकंच माहिती! मराठीतलं शिक्षण अचानक मान खाली घालायला लावतं, ते असं.

दुसरी एक अस्वस्थ जाणीव अशी झाली की संगीत शिक्षण हे नेहमीच्या शाळा/कॉलेजातल्या शिक्षणापेक्षा फार वेगळं आहे. तिथे घोकंपट्टी आणि कॉप्या मारून तरून जाता येतं. इथं तसं नाही, इथं आपणच मरायचं तेव्हा स्वर्ग दिसणार! 

पहिले काही दिवस नुसते उजव्या व डाव्या हातांनी, एकाच वेळी, दोन वेगवेगळ्या गोष्टी करण्याच्या प्रयत्नात  गेले. हा प्रकार आपल्या चुकांचं खापर दुसर्‍यांवर फोडण्याइतकं सोप्पं असतं तर काय हो? एकाच वेळी, डाव्या हाताने वर्तुळ व उजव्या हाताने चौकोन काढता येतो का पहा बरं जरा! डाव्या हाताच्या एकेका बोटाने एका तारेच्या एकेका फ्रेटवर दाबायचं आणि उजव्या हाताने नेमकी तीच तार छेडायची. दाबलेल्या तारेवरचा दाब कमी झाला तर ती तार गळा घोटल्यासारखी कोकलते. कर्मकठीण काम हो! तसंच करंगळीने, ते सुद्धा डाव्या हाताच्या, काही दाबता येतं का? कान खाजविण्याव्यतिरिक्त करंगळीचा काही उपयोग नाही हे माझं स्पष्ट मत आहे. आणि सगळ्यात शेवटी, एक तार दाबताना, मनावर कुठलाही दबाव न ठेवता, इतर कुठल्याही तारेला कशाचाही स्पर्श देखील होऊ द्यायचा नाही. कुणालाही स्पर्श न करता लोकलच्या आत बाहेर जाता येतं का? एकंदरित गिटार छेडणं हे पोरींना छेडण्याइतकं सोप्पं नाही!

मात्र, काही शब्दांच्या उगमाबद्दलचा साक्षात्कार असा या शिक्षणाचा वेगळाच एक फायदा झाला! 'ब्लिडिंग एज' म्हणजे बोटांना भूकंपात जमिनीला पडतात तसे चर पडून रक्तबंबाळ होणं. 'गायनी कळा' म्हणजे भेग पडलेल्या बोटाने तार दाबल्यावर ज्या जीवघेण्या कळा येतात त्या! 'तारांबळ' म्हणजे अशी तारवाद्य शिकताना जे काही होतं ते.

तार छेडण्यासाठी उजव्या हातात एक छोटा त्रिकोणी प्लेक्ट्रम धरून पाहिजे त्या तारेला झापड मारायची असते. तो प्लेक्ट्रम बोटातून कधी संधी निसटल्यासारखा निसटायचा, तर कधी इतका वर सरकायचा की प्लेक्ट्रम ऐवजी बोटंच तारेवर घासायची. नाहीतर कधी तो गोल फिरून बोटांमधे गुडुप व्हायचा. पहिल्या आणि शेवटच्या तारेला झापडणं त्यातल्या त्यात सोप्पं, पण मधल्याच एखाद्या तारेला झापडणं ते सुद्धा शेजारच्या तारेला न दुखावता म्हणजे खरी तारेवरची कसरत आहे. पाण्यात पडलं की पोहता येत तसं गिटारच्या तारांवर बोटं दाबली की गिटार येत नाही.. बोटं तरी कापतात नाही तर तारा तरी तुटतात.

२/३ महिन्यानंतर माझी फारशी प्रगती दिसेना म्हंटल्यावर मास्तरने घरी पण प्रॅक्टिस करायला हवी म्हणत एक गिटार अक्षरशः गळ्यात मारलं. गिटार सुरात कसं लावायचं ते पण सांगितलं. त्यासाठी सूर ओळखता यायला लागतो महाराजा! सूर फार लांब राहीले, मला तर पटकन माणसं पण ओळखता येत नाहीत. मागे एकदा एक संगीत शिक्षक माझ्याकडे आले होते. मुलांना वेगवेगळ्या फ्रिक्वेन्सीचे सूर कसे ऐकू येतात हे शिकविण्यासाठी त्यांना ऑसिलोस्कोपवर वेगवेगळ्या फ्रिक्वेन्सीचे सूर तयार करून ते कॅसेटवर रेकॉर्ड करून हवे होते. ते मी रेकॉर्ड केले आणि मग कॅसेट वाजवली. मला तर सगळे सूर सारखेच वाटले. पण ते म्हणाले सूर वेगवेगळे आहेत, आम्ही संगीतातले आहोत, आमचे कान तयार असतात. तेव्हापासून कानाला जो खडा लागला आहे तो कायमचाच!

तरी चिवटपणे मी ट्युनिंग करीत राहीलो, पण तार पिळून सूर वर न्यायचा की ढिली करून खाली आणायचा ते कळायचंच नाही. परिणामी तारा जास्त पिळल्या जाऊन तुटायच्या! माझ्या मित्रांनी खडूसपणे 'काय, कसं चाललंय गिटार?' असं विचारलंच तर त्यावर माझ्या बायकोचं, सरिताचं, उत्तर ठरलेलं होतं.. 'नुसता तोडतोय तो!'. माझ्या ट्युनिंगच्या अत्याचारामुळे गिटार मधून जे काही चित्रविचित्र आवाज यायचे ते फक्त माझ्या मुलाला, गोट्यालाच आवडायचे. त्याला गिटार म्हणजे त्याच्यासाठी आणून ठेवलेलं एक खेळणं वाटायचं. त्याला सतत काहीतरी आपटायला आवडायचं म्हणून सरिताने त्याला एक वाटी दिली होती. ती तो डाव्या हाताने जमिनीवर जोरजोरात आपटायचा. बहुतेक लहान पोरं सुरवातीला डावखुरी का असतात कोण जाणे! वाटी जमिनीवर आपटण्यापेक्षा गिटारवर आपटली तर जास्त मजेशीर आवाज येतात हे एकदा त्याच्या तल्लख डोक्यात घुसल्यावर तो गिटारला मोक्ष देऊनच थांबला. इतरांना मात्र ते त्याच्या उज्वल सांगितिक भरारीचे पाळण्यातले पाय वाटले.

पण मी हट्ट सोडला नाही. नवीन गिटार आणलं, हे गिटार मात्र मी गोट्याच्या हाती लागू नये म्हणून लॉफ्टवर ठेवत असे. शिवाय कुणीतरी सांगितलं म्हणून ट्युनिंगची एक शिट्टी पण आणली. पण माझ्या शिट्ट्या ऐकून सरिताच्या कुकरची शिट्टी उडाली.. 'अरे, तुला काही लाज? सरळ रस्त्यावरच्या मुलींना बघून शिट्ट्या मारतोयस ते?'. शेवट पर्यंत मी ट्युनिंगच्या नावाखाली पोरींना शिट्ट्या मारतोय हा तिचा समज मी काही दूर करू शकलो नाही.

माझ्या गिटार शिक्षणाचा प्रवास असा कोकाकोला सारखा झाला.. सुरुवातीला रेग्युलर कोक, मग डाएट आणि शेवटी झीरो होत होत अशी त्याची प्रगती (की अधोगती?) होत होत ते लयास गेलं.

एक दिवस अत्याचार सहन न होऊन माझ्या गिटारने लॉफ्टवरून खाली उडी घेऊन आत्महत्या केली. त्या दिवशी गिटारी अमावास्या होती म्हणतात!

-- समाप्त --

Monday, July 13, 2015

जलपायरी ते जलचक्र!

इंग्लंडच्या समृद्धीचं एक प्रमुख कारण इथे १२ महीने पडणारा पाऊस! त्यामुळे इथल्या नद्या नेहमी भरभरून वाहत असतात आणि सगळी झाडं, हिवाळ्याचे दिवस सोडता, मस्त हिरवीगार असतात. या सतत वाहणार्‍या पाण्याचा कुणी कल्पकतेनं वापर केला नसता तरच नवल होतं!

पाण्याच्या प्रवाहाच्या जोरावर पिठाची गिरणी चालवणं तसंच नद्यांचा व्यापारादी वाहतुकीसाठी वापर करणं हे काही सर्वसामान्य वापर आहेत. नद्यांमधे इथे थोड्या थोड्या अंतरांवर बंधारे घातले आहेत. त्यांना धरणं नाही म्हणता येत कारण त्यांची उंची खूपच कमी असते. नदीचं पाणी त्यामागे अडतं आणि बंधारा भरला की त्यावरून वाहू लागतं. बंधार्‍याच्या तळाशी पन्हळ करून ते पाणी चक्की फिरवायला पूर्वी वापरलं जायचं. बंधार्‍याच्या तळाशी पाण्याच्या प्रवाहाचा जोर अर्थातच जास्त असतो. आता या सगळ्या गिरण्या बंद झाल्या आहेत म्हणा!

पण हे बंधारे बोटींच्या प्रवासाला मात्र अडथळा निर्माण करतात. त्यासाठीच जलपायरीची निर्मिती झाली. जलपायरी (वॉटर लॉक) म्हणजे एक मोठा हौदच असतो ज्यात एका वेळेला २/४ बोटी राहू शकतात. या हौदाला दोन दरवाजे असतात. एक बंधार्‍याच्या खालच्या बाजूला उघडतो तर दुसरा वरच्या.

समजा, एखाद्या बोटीला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने बंधारा चढून वर जायचं आहे आणि हौदाच्या पाण्याची पातळी बंधार्‍याच्या खालच्या बाजूच्या पाण्याच्या पातळी इतकी आहे. तर ती बोट हौदामधे बंधार्‍याच्या खालच्या दरवाज्याने सहजपणे प्रवेश करू शकते कारण पाण्याची पातळी एकच आहे.  (चित्र-१).

बोटीचा जलपायरीत प्रवेश
चित्र-१: बोटीचा जलपायरीत प्रवेश

मग खालचा दरवाजा बंद करून बंधार्‍याच्या वरच्या दरवाज्याच्या खालच्या बाजूच्या खिडक्या उघडून पाणी हौदामधे आणले जाते. (चित्र-२)

दरवाजाच्या खालच्या बाजूच्या खिडक्यातून येणारं पाणी
चित्र-२: दरवाजाच्या खालच्या बाजूच्या खिडक्यातून येणारं पाणी

पाण्याची पातळी वाढते तशी ती बोटही वर वर पायरी चढल्यासारखी जाते. (चित्र-३)

पाण्याची वाढती पातळी
चित्र-३: पाण्याची वाढती पातळी

थोड्या वेळाने हौदाच्या पाण्याची पातळी आणि बंधार्‍याच्या वरच्या बाजूच्या पाण्याची पातळी एकच होते. (चित्र-४)

जलपायरी भरली
चित्र-४: जलपायरी भरली

मग वरचा दरवाजा उघडणं पण सहज शक्य होतं आणि बोट बाहेर पडते. (चित्र-५ व ६)

जलपायरीचा दुसरा दरवाजा उघडताना
चित्र-५: जलपायरीचा वरचा दरवाजा उघडताना

बोट जलपायरीतून बाहेर
चित्र-६: बोट जलपायरीतून बाहेर

बंधार्‍याच्या वरच्या बाजूकडून खाली जायच्या वेळेस बोट, हौदाची पातळी आणि बंधार्‍याच्या वरची पातळी एकच असेल (नसेल तर हौदाच्या खालच्या बाजूचा दरवाजा बंद करून कधीही पाणी भरता येतंच) तर, सरळ हौदाचा दरवाजा उघडून बोट आत घेतली जाते आणि दरवाजा बंद करून हौदातलं पाणी दुसर्‍या दरवाजाच्या खालच्या खिडक्या उघडून सोडलं जातं. पाण्याची पातळी खाली जाता जाता बोटही खाली खाली जाते, म्हणजेच पायरी उतरते. मग खालच्या बाजूचा दरवाजा उघडून बोटीला बाहेर काढलं जातं.

अशा जलपायर्‍या यूकेभर जागोजाग आहेत आणि अजूनही चालू आहेत. पण एका जलपायरीने फार फार तर ७-८ फूट उंच चढता येतं. त्यापेक्षा जास्त उंच एका पायरीत जाणं फारच धोक्याचं आहे. अशा वेळेला एका पुढे एक अशा अनेक पायर्‍या, म्हणजे जलजिना, करून ते साधता येतं. असा एक जलजिना स्कॉटलंड मधे फोर्ट विल्यम गावाजवळील बानाव्ही या खेडेगावात आहे (चित्र-७). त्या जिन्याला नेपच्युनचा जिना म्हणतात.

नेपच्युनचा जिना
चित्र-७: नेपच्युनचा जिना

या जिन्याला एका पुढे एक अशा ८ पायर्‍या आहेत. एकूण चढण ६४ फुटांची आहे. सगळा जिना चढून जायला दीड तास लागतो. चित्र-७ मधे एक उंच शिडाची बोट वर चढताना दिसते आहे. अशी उंच शिडाची बोट अलिकडे असलेल्या रस्त्यावरच्या पुलाखालून आणि त्याच्याही अलिकडील रेल्वेच्या पुलाखालून (चित्रात हा पूल अर्धवट दिसतोय) कशी जाईल असा रास्त प्रश्न अनेकांना पडला असेल. त्याचं उत्तर असं आहे की हे दोन्ही पूल तात्पुरते फिरवून बाजूला करायची यंत्रणा आहे. बोट गेली की ते पूल पूर्ववत केले जातात.

असाच अजून एक जिना स्कॉटलंड मधेच फॉलकर्क या गावामधे होता. त्याच्या एकूण ११ पायर्‍यातून ११५ फुटांची उंची गाठली जायची. हा जिना फोर्थ व क्लाईड कालवा ( फोर्थ व क्लाईड ही नद्यांची नावं आहेत) व युनियन कालवा यांना जोडायचा आणि तो दीड किलोमीटर लांब पसरलेला होता. १९३३ मधे तो बंद करण्यात आला आणि त्यामुळे कालव्यांमधील दळणवळण बंद झालं.

ते दळणवळण पूर्ववत करण्याचा विचार १९९४ मधे सुरू झाला आणि एका अभिनव जलचक्राची निर्मिती झाली. हे चक्र दोन हात असलेल्या पंख्यासारखं दिसतं (चित्र-८).

फॉलकर्क चक्र
चित्र-८: जलचक्र

प्रत्येक हातात एक बोट मावण्याइतका हौद असतो. या दोन्ही हौदात, जेव्हा बोट नसते तेव्हा, पूर्ण पाणी भरलेलं असतं. प्रत्येक हौदात ५ लाख लिटर पाणी असतं. दोन्ही हातांचं वजन (दोन्ही हौद भरलेले असताना आणि एकही बोट नसताना) एकच असल्यामुळे हे चक्र फिरवायला १.५ युनिट इतकी कमी विद्युतशक्ती लागते. वरच्या कालव्यापासून एक पन्हळ जोडून ती या जलचक्रापर्यंत आणली आहे (चित्र-९). बोट या पन्हळीतून चक्राच्या हौदात प्रवेश करते.

वरच्या कालव्याकडून येणारी पन्हळ
चित्र-८: वरच्या कालव्याकडून येणारी पन्हळ

हे चक्र आर्किमिडीजच्या तत्वावर चालते. ते म्हणजे, जेव्हा एखादी बोट हौदात प्रवेश करते तेव्हा तिचं जितकं वजन कमी होतं ते नेमकं बाजूला सरलेल्या पाण्याच्या वजनाइतकं असतं. म्हणजेच, बोट हौदात असली काय किंवा नसली काय हौदाचं एकूण वजन तितकंच रहातं. हे चक्र फिरून वरचा हौद खाली व खालचा वर व्हायला फक्त ४ मिनिटं लागतात (चित्र-१०). जसजसा हात फिरायला लागतो तसतशी हौदाच्या खालची चाकं फिरतात व हौद कायम जमिनीला समांतर ठेवला जातो.

चक्र फिरताना
चित्र-१०: जलचक्र फिरताना

टीपः नेपच्युनच्या जिन्याचं चित्र आंतरजालावरून साभार, बाकीची चित्रं मी काढलेली आहेत.

अधिक माहिती:

नेपच्युनच्या जिन्याबद्दलची अधिक माहिती: https://en.wikipedia.org/wiki/Neptune%27s_Staircase

फॉलकर्क चक्राची अधिक माहिती: http://www.thefalkirkwheel.co.uk/about-the-wheel



--- समाप्त ---

Tuesday, August 20, 2013

तेथे पाहिजे जातीचे.. भाग-५ (अंतिम)

तेथे पाहिजे जातीचे - मागील भाग इथे वाचा..  भाग-१, भाग-२, भाग-३ , भाग-४

'अरे सदा! काय केलं नक्की तुम्ही लोकांनी? स्टुअर्ट इज सिंपली जंपिंग अप-एन-डाऊन!.. थयथयाट करतोय तिकडे!'.. सीईओनं थयथयाट केला.

'राकेश, तो साला चालू आहे एक नंबरचा! नुसती ठेच लागली तरी ट्रकनं उडवल्यासारखा विव्हळेल.'

'मग काय झालंय नक्की? आँ?'

'तसं काही विशेष नाहीये. एका प्रोग्रॅम मधे बग आलाय. आणि बग तर काय सारखे येत जात असतात.'

'काय बग आहे?'

'तो शेअरिट नावाचा प्रोग्रॅम स्क्रीनवर कचरा दाखवतोय म्हणे!'

'बिझनेस इंपॅक्ट काय आहे त्याचा?'

'कुणालाही शेअर ट्रेडिंग करता येत नाहीये.'.. प्रोजेक्ट मॅनेजर व न्यूज रिपोर्टर यांचे परस्पर विरुद्ध गुणधर्म आहेत. जबरदस्त भूकंप होऊन अर्ध पुणं गाडलं गेलं तरी सीईओला प्रोजेक्ट मॅनेजर 'काही विशेष नाही! जमीन थोडी हलली आणि एक दोन घरं पडलीयेत' यापेक्षा जास्त हादरा देणार नाही. न्यूज रिपोर्टर अर्ध पुणं गाडलं गेलं तर जगाचा अंत झाल्याचा आव आणतील आणि वर निर्लज्जपणे जमिनदोस्त घरमालकाला 'आपको कैसा लग रहा है?' विचारतील.

'हां! नाऊ द होल स्टोरी इज कमिंग आउट! अरे बिझनेस झोपला ना म्हणजे त्यांचा! शो स्टॉपर आहे हा बग! विशेष नाहीये काय म्हणतोस? तुला काही लाज?'

'उलट मला ही आपली बॉटमलाईन वाढवायची संधी वाटतेय. तसंही कॉन्ट्रॅक्ट तर जवळपास गेलेलंच आहे!'



'आपल्या नाचक्कीची बॉटमलाईन वाढतेय इथे!'

'ती स्टुअर्ट करतोच आहे. पण हे बघ! त्याला दोन माणसं ताबडतोब पाठवून हवी आहेत, बग सोडवायला. म्हणजे दोन माणसांचं बिलिंग चालू होईल लगेच!'

'आणि प्रोजेक्ट वेळेवर करायचं काय?'

'त्याची मी स्टुअर्टला कल्पना दिली आहे. तो म्हणाला... वि कॅन्ट मेक अ‍ॅन ऑम्लेट विदाउट ब्रेकिंग फ्यु एग्ज! आधी बगाचं बघा!'

'ठीक आहे. दो लल्लू भेज दो!'

'राकेश, ते लल्लूंचं काम नाहीये. तेथे पाहिजे जातीचे!'

=========================================================

संगिताने आणलेला केक 'हॅपी बड्डे'च्या गजरात कापता कापता निखिल म्हणाला.. 'नाऊ आय हॅव द कटिंग केक टेक्नॉलॉजी!'

'सॉरी निखिल! आज मी तुला फक्त अनहॅपी बड्डे म्हणू शकतो'.. सदाने प्रवेश घेऊन तोंडात केकचा तोबरा भरत रसभंग केला.

'का सर? क्वालिटी प्रोसिजर लिहायच्या आहेत?'.. अभयने चोंबडेपणा केला.

'गपे अभय! माझ्यासमोर बोलतो आहेस तोपर्यंत ठीक आहे. क्वालिटी पोलिसांसमोर बोललास तर मिटिंग मधे मला शिव्या बसतात! त्या शेअरिट मधे बग आलाय. स्क्रीनवर नुस्ता कचरा दिसतोय!'

'सर! मॉनिटर खराब झाला असेल.'.. संगितानं अक्कल पाजळली, पण सदाच्या डोळ्यातले भाव बघताच लगेच 'सॉरी' म्हणाली.

'सर पण तो सगळ्यात चांगला टेस्ट केलेला प्रोग्रॅम आहे. असं कसं होईल त्यात?'.. अभय.

'अरे बाबा! टेस्टिंग मधे बग आले नाहीत हे पावसाळ्याच्या दिवसात काही दिवस पाऊस पडला नाही तर लगेच पावसाळ्यात पाऊस पडत नाही असा निष्कर्ष काढण्यासारखं आहे. तेव्हा काय काय चुकू शकेल, काय काय घडू शकेल याचा विचार.. चर्चा करा. विशिष्ट डेटामुळे असं होतंय का? तिथल्या एन्व्हायरेंटची माहिती घ्या.. जितकी मिळेल तितकी माहिती मिळवा. लॉग बघा.'.. सदानं सटासट फर्मानं सोडली.

'सर! तो प्रोग्रॅम लॉग लिहीत नाही.'.. अभयनं काडी घातली.

'का? मी सांगितलं होतं ना? सगळ्या प्रोग्रॅम मधे लॉग लिहीलाच पाहीजे म्हणून?'

'डास पकडायला कोळ्याची जाळी घरभर लावतं का कुणी?.. असं काहींचं म्हणण आहे!'.. अभयने निखिलकडे कटाक्ष टाकत कुठला तरी सूड उगवला.

'आत्ता मला सांगतो आहेस हे? गाडीचं चाक निखळल्यावर सांगणार का चाकाचे नट पिळायचे राहिले होते म्हणून? हा निखिलचा फाजिल आत्मविश्वास काय सांगतो? आँ?.. काय सांगतो? इतकंच की अजून त्याला पुरेसा अनुभव नाही. बाकी कुठल्याही क्षेत्रात अनुभवाने आत्मविश्वास वाढत असेल पण प्रोग्रॅमिंगच्या बाबतीत एकदम उलट!'.. निखिलचा चेहरा एका ओव्हरीत सहा छकड्या बसल्यासारखा झाला.

'लॉग मुळे प्रोग्रॅम स्लो होतो सर! ट्रेड झाल्यापासून ९० सेकंदात तो आपल्याला नाझ्डेकला पाठवायला लागतो.'.. निखिलचा समर्थन करायचा एक दुबळा प्रयत्न!

'बरं झालं तू डॉक्टर नाही झालास. नाही तर सर्दी झाली म्हणून नाक कापायचा सल्ला दिला असतास. मूर्खासारखा लॉग लिहीला तर होईलच प्रोग्रॅम स्लो! लॉग लिहायची टेक्निक्स असतात. श्या! सगळं सोडून मला आधी एक लेक्चर घ्यावं लागणार म्हणजे!'.. सदा कुरकुरला.

'मग आता?'.. संगिता

'आता? आता विश्वात्मके देवे! आधी लेक्चरला चला. मग त्यात लॉग घाला. लॉग नसलेल्या प्रोग्रॅमची यादी द्या मला. आणि स्टुअर्टला दोन माणसं हवी आहेत तिकडे बग सोडवायला. अभय आणि संगिता.. तुम्ही दोघं जाणार आहात. लगेच व्हिसाच्या तयारीला लागा.'

=========================================================

'ए! व्हिसाची काय तयारी करायची असते?'.. अभयनं डबा खाता खाता एक निरुपद्रवी प्रश्न केला.

'किती सूट आणि टाय आहेत तुझ्याकडे?'

'एक सूट आणि दोन टाय! खूप झाले ना?'.. अभयनं चाचरत विचारलं.

'हॅ! एकानं काय होणार? चांगले चार सूट आणि दहा टाय हवेत. नाही तर 'नॉट इनफ टाईज' म्हणून रिजेक्ट करतात.'

'आयला सूट घालून इंटर्व्ह्यूला? मुंबईत तर काय शॉवरला पण घाम येतो!'.. अभयला कल्पनेनेच घाम आला.

'अबे ए! कायतरी फेकू नकोस. ऑफिसरला कुठून कळणारे तुझ्याकडे किती टाय आहेत ते?'

'अरे बाबा! खरंच! ते सगळं बघतात! तुमच्या नावावर पुरेसे पैसे आहेत का? जमीन-जुमला किती?'

'पुरेसे म्हणजे नक्की किती?'.. अभय.

'ते तो ऑफिसर ठरवतो'

'माझ्या नावावर एक अख्खी २५००० रू किमतीची स्कूटर आहे फक्त!'.. अभय चिंताक्रांत झाला.

'पैशाचं इतकं नाही रे! पण टॅक्स भरता की नाही? मागच्या ३ वर्षांची टॅक्स रिटर्न्स जोडायला लागतात.'

'आयला आपल्या टॅक्समधे त्यांचा पण कट असतो का?'

'तुझं लग्न झालंय का? तुझ्या बायकोचं नाव काय? वय काय? पत्ता काय? ती काय करते? असले प्रश्न पण विचारतात.'

'आँ! काय पर्सनल प्रश्न विचारतात लेकाचे! उद्या 'तुम्ही तुमच्या पत्नीशी कधी प्रतारणा केली होती का?' असं विचारलं तर काय सांगणार?'

'तेव्हा सांगायचं माईंड युवर ओन पत्नी म्हणून?'

'हॅ! असले प्रश्न पोलीस स्टेशनात बायको हरवल्याची तक्रार करायला गेलास तरच विचारतील.'

'अरे पण ह्याचं लग्न पण झालेलं नाही... नाही ते कशाला सांगताय उगाच. त्यापेक्षा तुम्ही कधी अतिरेकी होतात काय? तुमचा कुठल्या अतिरेकी संघटनांशी संबंध आला होता काय? त्याबद्दल बोला.'

'याला कुठला अतिरेकी 'हो' म्हणणार आहे? आणि, त्याचं उत्तर तू काहीही दिलंस तरी ते त्यांच्या अतिरेक्याच्या रजिस्टरमधे बघणारच ना तुझं नाव आहे की नाही ते?'

'काय त्रास देतात ना? फक्त तुमचं तिकडे काय काम आहे? कधी जाणार? कधी येणार? असले प्रश्न विचारले तर ठीक आहे.'.. अभय कुरकुरला.

'त्याचं कारण असं आहे की व्हिसा प्रक्रिया भारतीयांनी शक्यतो भारतातच रहावं या साठीच बनवलेली आहे.'

'बरोबर आहे. काही चिल्लर देश आणि स्वर्ग सोडला तर भारतीयांना व्हिसा घेतल्याशिवाय कुणीही दारातसुद्धा उभं करीत नाही.'

'व्हिसा ऑफिसरला तुमच्याबद्दल काय वाटतं माहितीये? तुम्ही कवडीमोलाचे आहात.. तुम्ही एक नंबर चोर, चालू, देशद्रोही, गुन्हेगार, दरिद्री, अस्पृश्य, करबुडवे व थापेबाज आहात.. न्यूयॉर्कच्या गल्लीत झाडू मारायची देखील तुमची लायकी नाही!'

'हा हा! म्हणूनच माझ्या परदेश वार्‍यांपेक्षा व्हिसा ऑफिसच्या वार्‍याच जास्त झाल्यात.'

'व्हिसासाठी काय तयारी करावी?' या सरळसोट प्रश्नाची 'पुण्यातली कुठली शाळा चांगली?' सारखी अनेक उलटसुलट, लांबलचक व असंबद्ध उत्तरं मिळाल्यामुळे अभयला नैराश्य आलं.

=========================================================

'काय सदा? फार काळजीक्रांत दिसतोयंस?'.. एच आर मॅनेजर, प्रिया आगलावे.

'हो ना! ती भावना आठवडाभर न सांगता गायब आहे.'

'कोण भावना?'

'भावना भडकमकर, हैद्राबादची! सुट्टीला म्हणून गेली.. १५ दिवसांपूर्वी. आठवड्यापूर्वी येणार होती. तिच्या मोबाईलवर फोन करतोय.. कुणी उचलतच नाहीये.'

'यू नो व्हॉट? ती येणार पण नाही.'

'आँ? म्हणजे ती परस्पर दुसर्‍या कंपनीत पळालीये असं म्हणायचंय तुम्हाला?'

'एक्झॅक्टली! सहा सहा महिन्यानंतर उड्या मारणार्‍यातली वाटते. जॉईन होऊन सहा महिने झाले असतील ना?'

'अं... हो, नुकतेच झाले मला वाटतं.. पण तशी वाटत नाही हो ती.'

'तुम्हा पुरुषांना नाही कळायचं ते. आम्ही बायका.. एका नजरेत ओळखतो.'

'असेल. असेल. मला तिची फाईल द्या. घरच्या फोनवर फोन करून बघतो आता. काय करणार?'

'बरं.. शोधते.. एम्प्लॉयी नंबर काय तिचा?'

'मॅडम, काय प्रश्न विचारता पण? तुमचा नंबर तरी आठवतो का तुम्हाला?'

'नाही! अरे देवा! इथे तर सगळं एम्प्लॉयी नंबर प्रमाणे ठेवलेलं आहे! मला सगळ्या एक एक करून बघाव्या लागणार म्हणजे.... हं.. ही घे'

'यात तिच्या घरचा नंबर, पत्ता काहीच नाहीये. असं कसं झालं? आपण घेत नाही का ही माहिती?'

'घेतो तर! तिनं फॉर्म भरला नसणार तो. हम्म! तेव्हाच मला शंका यायला पाहीजे होती.'

'मग आता?'

'आता काय? हरी हरी गोविंद गोविंद! नवीन माणूस शोधायला लागा! सिव्ही देऊ?'

'प्रोजेक्ट बंद व्हायची वेळ आली मॅडम.. आता फुटक्या पायपात पाणी सोडून काय करू?'

=========================================================

'मला पूर्वी असं बर्‍याच वेळेला वाटायचं की अमुक अमुक माणूस लायकी नसताना, काडीची अक्कल नसताना कसा काय इतका वर गेला? साध्या साध्या गोष्टी सुधरायच्या नाहीत त्याला.. माझ्याकडूनच शिकला सगळ्या! आता बघा! माझ्याही वर गेला! साल्यानं सॉलिड वशिला लावला असणार वरती!'... पेंगुळलेला सदा 'सिव्ही: मंत्र व तंत्र' यावरचं एका रोजनदारीवरच्या सल्लागाराचं आख्यान ऐकत होता. वेळोवेळी आयोजित केलेल्या असल्या बुद्धी-वादळातून फक्त वादळी झोप यायची. या वेळच्या 'धंदा कसा वाढवता येईल' या वादळात प्रिया मॅडमनी लोकांना सिव्ही चांगला लिहीण्याचं शिक्षण द्यायला पाहीजे अशी फुंकर मारली आणि सीईओला ती मोठी वावटळ भासली. अशा वादळातून सीईओला काही तरी ठोस उपाय योजना केल्याचं समाधान मिळायचं, सल्लागाराला भरपूर पैसे मिळायचे, नेहमीच्या कामातून सुट्टी मिळाल्यामुळे लोकांचाही वेळ सुखात जायचा. विन विन सिच्युएशन म्हणतात ती हीच!

'ही जी वृत्ती आहे ना.. ज्या मधे आपण दुसर्‍याचं यश 'वशिला' नावाखाली टाकून देतो आणि वर 'आपल्याला नाही बुवा वशिलेबाजी करायला आवडत' असं आपल्या वैगुण्यांचं समर्थन करतो.. तिला 'कोल्ह्याला द्राक्षं आंबट' अशी समर्पक म्हण आहे! दुसर्‍याला नावं ठेवण्यापेक्षा स्वतःचं योग्य मार्केटिंग करायला शिका. जो पर्यंत तुम्ही भर चौकात उभं राहून तुम्ही काय काय केलंय ते जगाला मोठमोठ्यांदा ओरडून सांगत नाही तो पर्यंत तुम्हाला कुणी विचारणार नाही.. लक्षात ठेवा.. ओरडणार्‍याचे फुटाणे पण विकले जातात न ओरडणार्‍याचे बेदाणे पण नाही. तर तुमचा सिव्ही हा तुमच्या मार्केटिंगचा पहिला चौक आहे. नुसत्या उत्तम सिव्हीमुळे तुम्ही हजारांमधे उठून दिसू शकता. उदा. एकाच्या सिव्हीचा हा सारांश ऐका....'

'मी अर्थशास्त्र आणि उद्योग व्यवस्थापन क्षेत्रातला पदवीधर आहे. मला त्यातला सुमारे २५ वर्षांपेक्षा जास्त अनुभव आहे. माझं संघटना बांधण्याचं आणि त्या चालविण्याचं कौशल्य असामान्य आहे. माझ्याकडे उत्तम नेतृत्व गुण आहेत. संघटना बांधणे, तिचं लक्ष्य व उद्देश ठरवणे, प्रचार करणे, त्यासाठी योग्य माणसं व पैसे जमविणे, तिचा सर्व कारभार पहाणे, संघटनेतर्फे विविध उपक्रम हाती घेणे, त्या पार पाडण्याच्या योजना आखणे, योजनेच्या गरजेप्रमाणे योग्य त्या माणसांची दल उभारणे, त्यातला प्रत्येक जण कुठलं काम कधी करेल ते आखणे आणि त्याप्रमाणे सर्व कामं अबाधितपणे चालू आहेत ना ते बघणे, उपक्रमांना लागणारी सामग्री मिळविणे, वेगवेगळी सामग्री विकणार्‍या व्यापार्‍यांचं व्यवस्थापन करणे, गरजेप्रमाणे प्रत्येकाला मार्गदर्शन करणे, त्यांना चांगलं काम करण्याबद्दल प्रवृत्त करणे, त्यांना वेळोवेळी आवश्यक ते शिक्षण देण्याची तजवीज करणे. काही उपक्रम विविध देशात विविध दलांकडून करून घ्यावे लागतात, त्यामुळे त्या दलांमधे सुसंवाद साधण्यापासून ते भाषांमुळे व संस्कृतीमुळे येणार्‍या अडचणी सोडविण्यापर्यंत सर्व काही केलेले आहे.'

'कसा वाटला?'

'फारच भारी आहे. मला असा माणूस हवाच आहे कधीपासून.. चीफ ऑपरेटिंग ऑफिसर म्हणून!'.. कंपनीतल्या अनेक नॉन-परफॉर्मिंग अ‍ॅसेट्स बद्दलचा सीईओचा सल असा उफाळून आला.

'हा माणूस खूप सिनियर वाटतोय.. प्रोजेक्ट लेव्हलला येणारच नाही तो. पण सिव्ही जबरी आहे.'.. सदाला दु:ख झालं. बाकीच्या मॅनेजरांचं पण असंच काहीसं मत पडलं.

'हा एका प्रसिद्ध व्यक्तीचा सिव्ही आहे. कुणाचा असेल? काही अंदाज?'.. सल्लागाराने खरोखरीचं बुद्धी-वादळ चालू केलं.

अण्णा हजारे पासून स्टिव्ह जॉब्ज पर्यंत सर्व नावं घेऊन झाली. सल्लागाराच्या आविर्भावावरून तो सिव्ही अशा कुठल्याही प्रसिद्ध व्यक्तीचा नव्हता.

'ओसामा बिन लादेन'.. सल्लागाराने सर्वांना गार केलं आणि प्रियाने 'दॅट प्रुव्हज माय पॉईंट' अशी नजर फेकली.

=========================================================

'सर! इथे तो प्रोग्रॅम व्यवस्थित चालतोय. आम्ही परत सगळ्या टेस्ट्स केल्या.'.. हताश स्वरात अभय म्हणाला.

'हम्म! अरे ते हा प्रोग्रॅम कुठल्या ओएस खाली चालवतात? त्याचं व्हर्जन काय? आपला प्रोग्रॅम कुठल्या डिएलेल वापरतो? त्यांची व्हर्जनं काय? ही माहिती काढा.'.. सदाने व्हर्जनबत्ती लावली.

'ही खूप मोठी यादी झाली, खूप वेळ लागेल ही माहिती जमवायला.. आपल्याला आणि त्यांना पण!'

'मग प्रश्न सुटत नाही म्हणून देव पाण्यात घालून बसणार आहात का? आँ? हां! आणि आयईचं व्हर्जन पण बघा!'

'सर, आपल्याला आयई लागत नाही.'

'ते मला सांगू नकोस रे! विंडोजचं सगळं शेकी असतं. तुला व्हर्जन काढायला पैसे पडणार आहेत का?'

'नाही सर!'

सदानं दोन मिनिटं हवेत बघितलं नि विचारलं.. 'या प्रोग्रॅमला स्क्रीनवर दाखवायचा डेटा कुठून मिळतो रे? डेटाबेस मधून?'

'नाही सर! त्याला दुसरा प्रोग्रॅम पाठवतो.. नेटवर्क वरून'

'हां! मग तो कचरा पाठवत असेल. त्याचं व्हर्जन काय? त्याचा लॉग बघा! तो तरी लॉग लिहीतो का?'

'सर! तो मी लिहीलेला प्रोग्रॅम आहे. मी त्याचा लॉग पाठवायला सांगतो.'.. अभयनं अभिमानानं सांगितलं.

=========================================================

'काय नालायक लोक आहेत साले!'.. सदा रेवती समोर फणफणला.

'श्या! आपण जेवायला बाहेर आलो तरी तू तुझ्या कामातून बाहेर काही येत नाहीस'.. रेवती फणफणली.

'सॉरी रेवती!.. अम्म्म... नवीन ड्रेस छान दिसतोय तुला'

'६ महिने जुना आहे. आत्तापर्यंत मी तो तीन वेळा घातलाय आणि तिन्ही वेळेला तू हेच म्हणाला आहेस'

'बोंबला!'.. सदाची सारवासारव बोंबलली.

'त्यापेक्षा तू तुझ्या मनातली मळमळ बाहेर काढ.. कामाचं काय झालं ते सांग.'

'अगं असं बघ! तुला एखादी गोष्ट करायला सांगितली.. तिचं महत्व सांगून.. तर तू ती करशील की नाही?'

'अर्थातच करेन!'

'साधं.. प्रत्येक प्रोग्रॅम मधे लॉग घालायला सांगितला होता, त्याचं महत्व पटवून देऊन.. तर तो घालायचा कंटाळा केला! बोटं झिजणार होती का? कॉलेजातनं नुस्त्या डिग्र्या घेऊन बाहेर पडलेली शेंबडी पोरं ही! त्यांना काय माहिती खरे प्रॉब्लेम काय असतात नि ते कसे सोडवायचे? नुसतं पाठ करून पास झालेत साले! इथे १० १० वर्ष घासून, रात्रीचा दिवस करून आलेल्या अनुभवांचं सार त्यांना आयतं मिळतं.. त्याचं महत्व पण समजत नाही.'

'देशबंधूंनो विचार करा.. त्राग्यापेक्षा क्वालिटी करा.'

'काही सांगू नकोस.. क्वालिटी केल्यामुळे माठाड लोकांना अक्कल येते हे ऑरगॅनिक फूड प्रकृतीला उत्तम असतं म्हणण्याइतकंच धूळफेकी वक्तव्य आहे.'

'अरे प्रोग्रॅम कसा लिहावा? त्यात काय असणं आवश्यक आहे असं डॉक्युमेंट करून त्या प्रमाणेच सगळ्यांना प्रोग्रॅम लिहायला सांगायचं.'

'अगं इथं मी घसा खरवडून सांगतो.. तरी ते ऐकत नाहीत. ते कुठं तरी लिहून ठेवल्यामुळे लोकांना साक्षात्कार होणारे?'

'नाही. पण त्या डॉक्युमेंट प्रमाणे प्रोग्रॅम लिहीला आहे की नाही हे दुसरा तपासू शकतो.'

'वा! वा! तपासणार कोण? त्यांच्यातलाच एक ना? ते एकमेकांचे प्रोग्रॅम सर्टिफाय करतील न बघता! तुला गंमत सांगतो.. अधू दृष्टी असलेल्यांना लायसन्स मिळत नाही हा आरटीओचा नियम माहिती आहे ना तुला? फार महत्वाचा आणि चांगला नियम आहे. आता दृष्टी चांगली आहे की नाही यासाठी डॉक्टरचं सर्टिफिकेट लावायला लागतं. आणि ते आरटीओच्या बाहेरच बसलेले डॉक्टर काहीही न बघता पैसे घेऊन अर्ध्या मिन्टात सर्टिफिकेट देतात. त्यामुळे ते क्वालिटी वगैरे क्लायंटला गंडवायला ठीके पण खरी क्वालिटी माणसाला त्याच्या कामाचा अभिमान वाटल्याशिवाय येणार नाही.'

=========================================================

'सर, तुमच्याशी बोलायचं होतं'.. संगिता दारातून आली.

'हं बोल! सुट्टी पाहीजे आहे? कुणाच्या कुणाचं तरी लग्न आहे, रत्नागिरीला जायचंय! अं?'.. सदाची टिंगल.

'नाही सर! मी त्या प्रोग्रॅम बद्दल बोलायला आले होते.'.. संगिताच्या आवाजात दु:ख भरलं.

'असं होय! सॉरी, बोल!'

'सर, तो प्रोग्रॅम ज्या पीसीवर चालतो तो कुठल्या दिशेला ठेवलाय?'

'संगिता! प्लीज! ज्युनियर कोडग्याच्या बगामुळे फक्त त्याचंच डोकं फिरतं पण सीनियर कोडग्याच्या एका बगात अख्ख्या टीमचं डोकं फिरवायची ताकद असते हे पटायला लागलंय ना आता?'

'हो सर, पण वास्तुशास्त्राच्या नियमाप्रमाणे दक्षिणेला तोंड केलेले पीसी त्रास देणार!'

'संगिता, कंप्युटर मधे वास्तुशास्त्राचा व्हायरस जाऊ शकतो असं वाटतं का तुला?'

'अंss नाही... हो.. सर! कर्णिके वर तो प्रोग्रॅम कचरा दाखवतो असं वाटतंय मला.'

'मग त्याचा आणि वास्तुशास्त्राचा काय संबंध?'

'सर, आपल्या ऑफिसातली फक्त कर्णिकाच दक्षिणमुखी आहे. बाकी सगळ्यांची तोंड दुसरीकडे आहेत.'

'आँ? तुला खात्री आहे?'

'हो सर! आत्ता आम्ही परत बघितलं.'

'अरे वा! वास्तुशास्त्र मरू दे. निदान तो बग रिप्रोड्यूस तरी होतोय कुठे तरी'.. ट्रिंग ट्रिंग ट्रिंग.. तेव्हढ्यात सदाच्या फोनने गळा काढला.

'हॅलो, सदा सप्रे बोलतोय'

'हॅ..... खर्रखर्रघूंघूं मी.... खर्रखर्रघूंघूं ....तोय'

'आं? कोण बोलतंय?'.. सदाचा आवाज चढला. सदा उठून खिडकीपाशी गेला. वेगवेगळ्या दिशेला तोंड करून कुठे नीट ऐकू येतंय ते बघत होता.

'सर दक्षिणेला नका तोंड करू'.. मधेच संगितानं दक्षिणजप लावला.

बर्‍याच वेळा आं आं करून सदाला इतकंच समजलं की सतीश भडकमकर, भावनाचा भाऊ हैद्राबादहून बोलत होता आणि भावनाला अ‍ॅक्सिडेंट झाल्यामुळे ती अजून महिनाभर येणार नव्हती.

'सर! मला वाटतंय मला समजला त्या प्रोग्रॅमचा प्रॉब्लेम!'

'आता कुठल्या नियमाचा भंग झाला?'

'सर! लाँग डिस्टन्स! लाँग डिस्टन्स!'

'आँ?'

'सर तिकडे तो प्रोग्रॅम शिकागो मधे चालवतात. बाकी सगळे प्रोग्रॅम न्यूयॉर्कमधे आहेत.'

'मग?'

'शिकागो न्यूयॉर्क नेटवर्क हे ऑफिसमधल्या नेटवर्कपेक्षा स्लो आहे ना.'.. एक टिशू उपसल्यावर जसा दुसरा हजर होतो तसे तिच्या डोक्यात एका नंतर एक विचार हजर होत होते.

'हो आहे.'

'हां! म्हणजे स्लो नेटवर्कवर डेटा पाठवणारा प्रोग्रॅम बदाबदा डेटा पाठवू शकत नाही त्यामुळे वेगवेगळ्या पॅकेटचा डेटा ओव्हरराईट होतोय. थोडक्यात प्रोग्रॅममधे डेटा करप्ट होतोय.'

'आत्ता पहिल्यांदाच तू काहीतरी सेन्सिबल बोललीस!'

'हां आणि आपली कर्णिका पण आपल्या मेन नेटवर्कवर नाहीये. ती मुद्दाम मोडेमने ऑफिसला जोडली आहे. म्हणून तो प्रोग्रॅम कर्णिकावर पण कचरा दाखवतो.'

'यू आर सिंपली ब्रिलियंट, संगिता! तू एक मोठ्ठं कोडं सोडवलंयस'.

शो स्टॉपर बग लवकर सुटल्यामुळे तिकडे क्लायंट प्रचंड खूश झाला. त्याचं पर्यवसान गोंधळे सॉफ्टवेअरच्या लोकांच्या कुवती विषयी सतत शंका घेणार्‍या स्टुअर्टच्या हकालपट्टी आणि त्यांच्या बरोबरचं कॉन्ट्रॅक्ट रिन्यू करण्यात झालं.

-- समाप्त --